O drzewach w sztuce japońskiej

Do najbardziej charakterystycznych drzew archipelagu japońskiego należy m.in.: cedr, cyprys, miłorząb japoński, jodła, sosna czerwona i czarna, nagi, dąb, drzewo kamforowe, klon, bambus oraz kwitnąca wiśnia i śliwa. Niektóre ich sylwetki można odnaleźć m.in. w zwojach z okresu Asuka (552-710), w scenach dotyczących Buddy (Ofiara Mahasattwy - relikwiarz „Tamamushi-no zushi” z połowy VII w.) czy w dekoracji instrumentu muzycznego kin z 735 r. (skarbiec Shoso-in w Nara, poz. inwent. 99). W zwojach „Sutra przeszłej i obecnej karmy” z poł. VIII wieku („Kako genzai inga kyo” - Jobon Rendai-ji, Kyoto) nieznany artysta namalował płaskie sylwetki japońskiej sosny z igliwiem zaznaczonym rozmytymi plamami oraz kwitnące młode śliwy, będące tłem dla scen z życia Buddy.

Zwój z około 1293 r. obrazujący walki z mongolskimi najeźdźcami „Moko shurai e-kotoba” (Imperial Household Collection, Kyoto) przypisywany Tosa Nagataka, przedstawia konnych japońskich wojowników wśród sosnowego lasu. Sosny, w porównaniu ze zwojem z VIII wieku, mają tutaj więcej szczegółów i widać dążenie autora do bardziej plastycznego ich ujęcia. Wśród zachowanych zwojów, kolorowych emaki z końca XII wieku znajduje się „Ilustrowana opowieść o wielkim radcy Tomo” („Ban Dainagon Ekotoba” - Sakai Collection, Tokyo) przypisywana malarzom: Tokiwa Mitsunaga, Takashima Takakane i Tosa Mitsunobu. Namalowane są tam m.in. japońskie sosny, których układ pni i gałęzi oddaje silne wrażenie głębi.

W XV wieku charakter monochromatycznego malarstwa tuszem wypływał z prostoty formy i bezpośredniości wypowiedzi cenionej w buddyźmie zen. W odróżnieniu od ówczesnego chińskiego malarstwa tuszem, w Japonii budowano formy zarówno przy pomocy linii jak i plam bez konturu. Z tego okresu pochodzi znany „Pejzaż górski” (Seattle Art Museum) Tensho Shubuna (1414-1463) oraz „Pejzaż jesienny” („Shukei-sansui” -Tokyo National Museum) Sesshu Toyo (1420-1506), na których namalowano tuszem na papierze drzewa na bliższych i dalszych planach, zatopionych wśród mgieł i chmur, w widoku „z lotu ptaka”. W stylu haboku („chlapiącego tuszu”) namalował Sesshu w 1495 r. „Pejzaż” (Tokyo National Museum) przy pomocy zdecydowanych uderzeń pędzlem, przedstawiający pochylone drzewa na skalnym urwisku nad wodą, wyłaniające się spośród górskich mgieł. Skontrastowane plamy czerni i delikatnych szarości sprawiają wrażenie ruchu i nieskończonej przestrzeni. To dzieło, jest wybitnym przykładem japońskiego malarstwa zen.
Z okresu Azuchi-Momoyama (1573-1603) znany jest pejzaż z żurawiem i olbrzymią sosną japońską o skręconym pniu z 1566 r. namalowany tuszem na rozsuwanej ścianie przez Kano Eitoku (1543-1590) i „Cyprys” na 4-o częściowym parawanie (170 cm x 462,5 cm), którego grube, poskręcane konary stanowią główny temat malowidła. Hasegawa Tohaku (1539-1610) namalował w 1600 roku tuszem sosnowy gaj na sześcioczęściowym parawanie, na którym z lekko zaznaczonymi pionowymi pniami kontrastuje mocna, rozedrgana plama gałęzi z igliwiem. Inne jego dzieło „Pejzaż jesienny z klonem” namalowane zostało w 1592 r. na rozsuwanej ścianie (177 cm x 554 cm) i przedstawia fragment olbrzymiego, wiekowego drzewa ze skośnymi gałeziami i gęstwiną liści.

Prostota - według „Zbioru zasad malarstwa japońskiego” nadwornego malarza Tosa Mitsuoki (1617-1691) z końca XVII wieku sprowadzała się z kolei do zasady lekkości w operowaniu pędzlem i stosowaniu jasnych kolorów, ... „malując drzewa i trawy, umieszczaj gałęzie, liście i kwiaty tylko tam, gdzie są one absolutnoe niezbędne”. Zdaniem Mitsuo-kiego, dobrego malarza cechuje mistrzostwo w rysowaniu przedmiotu, które nabywa się dzięki studiowaniu natury. Sześcioskrzydłowy parawan Mitsuokiego z kwitnącymi wiśniami o wymiarach 165 cm x 355 cm z okresu 1650-1660 r. znajduje się w zbiorach John C. Weber Collection w Nowym Yorku. Kwitnące śliwy nad strumieniem można zobaczyć na parawanie Ogata Korina (1658-1716), powstałe na przełomie XVII i XVIII wieku. Pnie obu śliw namalowane zostały przy pomocy różnokolorowych plam, które znakomicie oddają charakter starej kory. Kwiaty śliwy po prawej stronie stylizowanego strumienia są ciemnoczerwone a kwiaty drugiej śliwy są białe. Te drzewa uważane są za najpiękniejsze spośród innych prac Korina.

W malarstwie oraz w drzeworytach ukiyo-e z okresu Edo (1603-1868) pojawiają się często motywy kwitnących wiśni i jesiennych klonów. Początkowo, takie elementy pejzażu jak drzewa, kwiaty, woda lub skały były elementem towarzyszącym scenom rodzajowym oraz portretowanym aktorom i kobietom. Około 1823 roku powstały pierwsze drzeworyty Katsushika Hokusai (1760-1849), w których głównym tematem był pejzaż - seria 36-u widoków góry Fuji. Drzeworyty - pejzaże Ando Hiroshige (1797-1858) najbardziej oddają urok drzew i klimat zmiennej aury, pory dnia czy roku jak w drzeworycie „Deszcz w Shono” (53 etapy drogi Tokaido) czy też w zimowym krajobrazie zatytułowanym „Wieczorny śnieg na wzgórzu Asuka” z serii (8 widoków okolic Edo) z 1832 roku. W drzeworytach nishiki-e z okresu Meiji (1868-1912) Ichimosai Yoshitora (1840-1880) lub Hiroshige III (1842-1894) drzewa sa w tle historycznych scen obrazujących nowe przemiany społeczne i modernizację Japonii. Wyeksponowani są zagraniczni przybysze w swoich charakterystycznych strojach, budowle w zachodnim stylu, konne tramwaje a między drzewami można dostrzec rozpięte kable telegraficzne. Wśród japońskich artystów z końca XIX wieku, reprezentujących kierunek nihonga (nawrót do narodowych tradycji), można wymienić Simomura Kanzana (1873-1930), który zastosował nową konwencję zachodniej perspektywy i modelunku światłocieniem w tradycyjnym temacie będącym ilustracją do dramatu teatru No o tytule „Yoroboshi”. Na parawanie z papieru namalował w 1915 r. tuszem i akwarelą kwitnącą wiśnię i w głębi chłopca modlącego się do słońca (Tokyo National Museum). Pod koniec okresu Meiji, obok kierunku nihonga rozwijał się także kierunek yoga związany ze sztuką Zachodu, który reprezentował Chu Asai (1856-1907). W jego olejnym pejzażu „Wioska Kotaba” z 1893 r. pierwszoplanowe drzewo i lasy w tle namalowane zostały zgodnie z zachodnimi konwencjami perspektywy linearnej i powietrznej.

Temat kwitnących drzew jest kontynuowany także wśród japońskich grafików XX wieku jak w drzeworycie z 1943 roku „Śliwy w sadzie” Maekawa Sempana (1888-1960) czy w pracy Jun-ichiro Sekino (1914-1988) zatytułowanej „Yoshiwara: góra Fuji i kwitnące wiśnie” z 1974 roku. Do współczesnych kontynuatorów sztuki japońskiej, w której wiodącym tematem jest piękno przyrody można zaliczyć takich artystów jak m.in.: Shima Tamami (1937-1999) - drzeworyt „Drzewa i ptaki w Japonii” z 1964 r., Tanaka Ryohei (ur. 1933 r.) - akwaforta „Stare drzewo” z 1997 r., Fumio Fujita (ur. 1933 r.) - drzeworyt „Białe drzewa, brzask poranku -B-” z 1993 r. , Takagi Shiro (ur. 1934 r.) - drzeworyt „Czerwcowy las” z 1960 r. czy Morita Rieko (ur. 1955 r.).

zob. także artykuły (japonia.org.pl):
„Święte drzewa i pomniki natury - Naturalne Skarby Narodowe Japonii”
„Kokuritsu koen - Parki Narodowe w Japonii”
„Sztuka ogrodów w tradycji Japonii”

Kornel Drzewiński

Źródła:
- Makoto Ueda „Szukając podobieństwa do natury” w: K. Wilkoszewska „Estetyka japońska”, Universitas, Kraków 2005
- Zofia Albertowa „O sztuce Japonii”, Wiedza Powszechna, Warszawa 1987
- Bradley Smith „Japan, a history in art”, Gemini Smth, Inc., New York 1972

http://www.aggv.bc.ca/exhibitions+archive.aspx?year=-1&id=2045&decade=2000

Zdjęcia:
http://www.soas.ac.uk/art/revision-jpnlit.htm
http://www.lopinet.de/lib/kunstgem/php/bildanz.php?num=915&bnum=4738
http://en.wikipedia.org/wiki/Sumi-e
http://faculty.evansville.edu/rl29/art105/sum04/art105-5.html
http://www.tnm.go.jp/
http://www.hist.umn.edu/~nagata/3472Sengoku.html
http://www.artnet.com/Magazine/reviews/stern2/stern3-18-4.asp
http://www.hungry.com/~jamie/ufuji.html
http://www.hiroshige.org.uk/hiroshige/100_views_edo/100_views_edo.htm
http://www.rafa.com/HiroshigeIII.htm
http://www.stolaf.edu/courses/2004sem2/Art/260/Brit/index.htm
http://www.nihonwa.freeservers.com/art_yooga.html
http://www.wlotus.com/JunichiroSekino/JIS015.htm
http://www2.big.or.jp/~adel/kikai/E/k-rm-6.shtml
http://www.scriptum.com/art.cfm?rec_id=348
http://www.e-loec.com/new/fujita/f11.html

Bambusy w scenie „Ofiara Mahasattwy” na ścianie relikwiarza Tamamushi-no zushi z poł. VII w.

Sosny japońskie w zwoju „Kako genzai inga kyo” z poł. VIII w. / Jobon Rendai-ji, Kyoto

Drzewa w górskim pejzażu Tensho Shubuna z 1464 r. / Seattle Art Museum

Drzewa na skalnym urwisku - „Pejzaż” Sesshu Toyo z 1495 r. / Tokyo National Museum

Pejzaż z sosną japońską i żurawiem Kano Eitoku / tusz na rozsuwanej ścianie z 1566 r.

„Sosny” (6-o częściowy parawan) z 1600 r. Hasegawa Tohaku / Tokio National Museum

„Kwitnące wiśnie” na 6-o skrzydłowym parawanie (165 cm x 355 cm) z lat 1650-60 Tosa Mitsuoki / John C. Weber Collection

„Kwitnące śliwy nad strumieniem” namalowane na parawanie (XVII / XVIII w.) przez Ogata Korina - lewa część parawanu

„Kwitnące śliwy nad strumieniem” namalowane na parawanie (XVII / XVIII w.) przez Ogata Korina - prawa część parawanu

Widok góry Fuji poprzez jezioro na drzeworycie Katsushika Hokusai (seria 36 widoków góry Fuji) z 1831 r.

„Wieczorny śnieg na wzgórzu Asuka” Ando Hiroshige (seria 8 widoków okolic Edo) z 1832 r.

„Przybrzeżne budynki w stylu europejskim” (seria 36 widoków Tokio) Hiroshige III

Kwitnąca wiśnia namalowana w 1915 r. na parawanie tuszem i akwarelą przez Simomura Kanzana

Pejzaż olejny „Wioska Kotaba” namalowany przez Chu Asai w 1893 r.

Drzeworyt z 1943 r. „Śliwy w sadzie” Maekawa Sempan

Temat kwitnących drzew w grafice z 1974 r. „Yoshiwara: góra Fuji i kwitnące wiśnie” Junichiro Sekino

Drzeworyt „Drzewa i ptaki w Japonii” z 1964r. Shima Tamami

Akwaforta „Stare drzewo” z 1997 r. Tanaka Ryohei

Drzeworyt „Białe drzewa, brzask poranku -B-” z 1993 r. Fumio Fujita

„Czerwcowy las”, drzeworyt z 1960 r. Takagi Shiro

Share this