Kakemono – japońskie obrazy-zwoje

I. HISTORIA KAKEMONO

Nazwa japońska kakemono oznacza wiszącą rzecz, inna nazwa to kakejiku czyli wiszący zwój.
Kakemono jest formą sztuki i rzemiosła powstałą w Chinach około VII wieku.
W odróżnieniu od poziomo rozwijanego makimono – kakemono jest zwojem pionowym. Źródłem powstania kakemono są prawdopodobnie buddyjskie sutry przepisywane i przechowywane w oprawionych na drążkach zwojach.
Do Japonii kakemono dotarło z buddyzmem w epoce Heian a rozwinęło się w epoce Muromachi wraz z ekspansją buddyzmu Zen. Kakemono stało się w tym czasie nieodłącznym fragmentem ceremonii herbacianej.
W początkowym okresie kakemono eksponowano w głównych salach świątyń buddyjskich – butsuden. Później eksponowano je w innych salach świątyń oraz w domach zamożnych Japończyków. Wraz z rozwojem rezydencji w stylu shoin - kakemono trafiło do alkowy – tokonoma gdzie i dziś jest eksponowane w towarzystwie ikebany, bonsai lub suiseki.

Rys. 1 Tokonoma i kakemono.

II. KONSTRUKCJA KAKEMONO

Kakemono jest obrazem lub kaligrafią namalowanymi na jedwabiu lub papierze i oprawionym w oprawie z pasków ozdobnych tkanin lub papieru. Właściwe dzieło - honshi oraz oprawa jest podklejone kilkoma warstwami ręcznie czerpanego papieru – washi.

Rys. 2 Elementy oprawy formalnej – hon-hyogu.

Konstrukcja oprawy pozwala eksponować kaligrafie i malarstwo w wybranym przez właściciela momencie. Następnie pozwala zwinąć kakemono i wygodnie je przechowywać.

Rys. 3 Zwinięte kakemono

Drążki - jiku, na których zwija się kakemono wykonane są z drewna kryptomerii japońskiej. Końcówki dolnego, grubszego i okrągłego drążka zwane jikusaki doklejane są, jako ozdoba i wykonuje się je z ceramiki, twardego drewna, marmuru lub dla buddyjskich opraw przykrywa ozdobnymi okuciami z metalu.
Sztuka oprawiania kakemono nazywa się hyogu a rzemieślnicy-artyści wykonujący oprawy to hyogushi. Zawód hyogushi został uznany jednym z ginących w Japonii zawodów i państwo wspiera naukę i kultywowanie tej cennej umiejętności. Pozyskanie wiedzy i umiejętności umożliwiających samodzielne wykonywanie opraw wymaga minimum 10 lat nauki w warsztacie hyogushi. Warsztaty oprawiające kakemono wykonują ponadto poziome zwoje – makimono, parawany – byobu, ścianki – fusume , albumy drzeworytów – ukiyo-e oraz dokonują napraw i konserwacji tych przedmiotów.

III. TYPY OPRAW KAKEMONO

Oprawy kakemono różnią się pomiędzy sobą szczegółami i proporcjami wymiarów. Oprawy chińskie były i są do dziś prostsze i mniej zdobne. Oprawy japońskie uformowały się w kilka wyraźnie odróżniających się grup.
Najbardziej skomplikowaną konstrukcję posiada japońska oprawa typu formalnego zwana hon-hyogu. Ten typ rekomendowany jest dla obrazów towarzyszących ceremonii herbacianej. Wyróżniają ten typ dwa pionowe paski – futai umocowane do górnego drążka.

Rys. 4 Przykłady opraw hon-hyogu.

Inną charakterystyczną formą oprawy są oprawy buddyjskie – butsu-hyogu. Oprawy te stosuje się do oprawiania kaligrafii z buddyjskimi tekstami, mandali buddyjskich oraz obrazów zawierających pieczęcie świątyń i portrety wielkich nauczycieli buddyjskich.

Rys. 5 Przykłady opraw butsu-hyogu.

Najprostszą i najbardziej zbliżoną do chińskiego pierwowzoru formą oprawy jest oprawa nieformalna maru- hyogu. Oprawa tego typu używana jest też do oprawiania portretów pięknych kobiet bunjin-hyogu.

Rys. 6 Przykłady opraw maru-hyogu.

Rys. 7 Przykłady opraw bunjin-hyogu.

IV. AKCESORIA DO KAKEMONO

Z eksponowaniem i przechowywaniem kakemono związane są następujące akcesoria:

- pudełka do przechowywania obrazów – kiribako, wykonane z lekkiego i odpornego na szkodniki drewna paulowni,

Rys. 8 Pudełka do kakemono – kiribako.

- ciężarki do kakemono – fuchin, wykonane z kamieni półszlachetnych lub ceramiki obciążniki ułatwiające rozprostowanie powieszonego kakemono.

Rys. 9 Ciężarki do kakemono – fuchin.

- preparat antymolowy do kakemono – bochuko, roślinny, aromatyczny preparat odstraszający największych wrogów kakemono – mole.

Rys. 10 Aromat antymolowy do kakemono - bochuko.

V. NAJSŁYNNIEJSZE DZIEŁA – KAKEMONO

1. „Łowienie suma tykwą” – JOSETSU (XV wiek).
Obraz – żart buddyjski, przykład formy zwanej shigajiku (obraz i kaligrafia).

2. „Dzierzba na suchej gałęzi” – MIYAMOTO MUSASHI (XVII wiek).
Obraz wielkiego mistrza pędzla i miecza – przykład perfekcyjnych ruchów pędzla w technice czarnego tuszu sumi-e.

3. „Cztery pory roku - zima” – SESSHU TOYO (XV wiek).
Jeden z czterech obrazów przedstawiających pory roku.

VI. POLSKO-JAPOŃSKIE KAKEMONO

Autorem pięknych, buddyjskich obrazów zen oprawionych w formie kakemono jest czcigodny Nyogen Nowak – polski mnich zen, zamieszkały od lat w Japonii.

Rys. 11 „ Daruma i ptak” oraz „ Kannon i ptaki” NYOGEN NOWAK

Dariusz Szpakowski, darekjapan.pl

VII. ŹRÓDŁA WIEDZY O KAKEMONO

Strony internetowe:
http://www.aisf.or.jp/
http://www.theartofjapan.com/
http://kakejiku.youbuy.jp/
http://web.kyoto-inet.or.jp/
http://www.emiaoi.com/
http://zendust.net/
http://www.kougei.or.jp/
http://www.darekjapan.pl/

Książki:
Miyeko Murase, „Sześć wieków malarstwa japońskiego”,
Miyeko Murase , „Bridge of Dreams”,

Czasopisma:
“Daruma Magazine” nr 56.

Wątek w dziale dyskusji (forum) japonia.org.pl: http://www.japonia.org.pl/forum/viewtopic.php?f=1&t=1565

Share this