Tradycyjne japońskie wnętrze mieszkalne - gra światła i cienia

„Przyjemnie, gdy dom, choć to przecież tylko nietrwałe doczesne schronienie, urządzony jest harmonijnie i tak, jakbyśmy chcieli. Gdy gościmy u zacnej, obdarzonej dobrym smakiem osoby, mamy wrażenie, że nawet księżyc rozświetla jej przytulne domostwo szczególnym blaskiem. Choć wcale nie wymyślna, ani zbudowana wedle obowiązującej mody, siedziba taka tchnie spokojem, czujemy, że jest wiekowa. Ujmuje nas bezpretensjonalnością, urokiem starych drzew w ogrodzie, pielęgnowanych dyskretnie roślin i krzewów, werandą i kunsztownie plecioną konstrukcją drewnianego parkanu, rozrzuconymi niedbale tu i tam sprzętami, które pamiętają dawne czasy…“
[fragm. „Tsurezure naru mama-ni“/Zapiski dla zabicia czasu/autor: Kenko (1283-1350)]

O kształcie i konstrukcji najdawniejszych domów japońskich można wnioskować na podstawie zachowanych modeli ceramicznych znalezionych w kurhanach z późnego okresu ceramiki haniwa (IV–V w.). W najwcześniejszym okresie budownictwa mieszkalnego występują trzy typy budynków: domy jamowe, naziemne i na palach.
Domy z okresu Yayoi (ok.300 p.n.e.- ok.300 n.e) były generalnie wykonane z drewna (cedr, klon), i miały słomiane strzechy. Podłogi ich były w większości ziemne. W domach znajdowało się często wgłębione w ziemi w kształcie kwadratu palenisko irori, które służyło do podgrzania m.in. sake i do ogrzewania siedzących wokół domowników oraz gości. W domach na palach, uniesione wzwyż podłogi wykonane były z drewna lub bambusa a na rozżarzony węgiel drzewny służył pojemnik hibachi z brązu lub ceramiki, nad którym wieszano lub opierano na specjalnej metalowej konstrukcji czajnik na wodę do herbaty. Forma hibachi dostosowana była najczęściej do stylu życia domowników.
Dzisiejszy tradycyjny dom japoński jest wynikiem wielowiekowych udoskonaleń konstrukcyjnych, głównie typu drugiego i trzeciego. Z uwagi na specyficzny klimat Japonii, mieszkanie musiało chronić mieszkańców od wilgoci i upałów długiego lata oraz suchych zim. Tradycyjne japońskie wnętrze mieszkalne oferowało nie tylko funkcjonalne wygody ale także estetyczne piękno wynikające z zastosowania naturalnych materiałów budowlanych oraz gry światła i cienia elementów konstrukcyjnych w dzień - a wieczorem, płynące z uroku migoczącego światła świec i lampionów wewnątrz pomieszczeń.
Zamiast pełnego światła, półcienie przechodziły w głęboką czerń będącą znamieniem przestrzeni-pustki Ma. Głównym akcentem domu był duży, rozłożysty dach oparty wyłącznie na słupach i belkach. Konstrukcja wystających, dużych okapów dachu chroniła ściany i ziemię wokół budynku, rzucała cień latem i pozwalała nawet na rozsuwanie drzwi w czasie padającego deszczu. We wnętrzach starano się uwydatnić konstrukcję architektoniczną z jej geometrycznym porządkiem i prostotą, w zgodzie z japońską filozofią i estetyką. Bogatsze domy składały się z budynku głównego, dwóch mniejszych po bokach oraz budynku położonego na tyłach całego domostwa. Wszystkie te obiekty łączył zygzakowato korytarz (zashiki) pod wspólnym dachem. Pojedyńcze, mniejsze budynki obiegała z zewnątrz galeria - weranda (engawa) łącząca dom z otaczającym go wypielęgnowanym ogrodem. Przestrzeń wewnętrzna domu przenikała się z przestrzenią zewnętrzną – Naturą.

W tradycyjnym kupieckim domu w Kioto, pokój od strony ulicy zwany był omote (na zewnątrz), a pokój w głębi domu zwał się oku – co oznacza głębszą przestrzeń wewnętrzną. Najgłębiej położony pokój zwał się kozashiki i dał początek koncepcji suki – najgłębszej przestrzeni domu, gdzie odpoczywano i bawiono się. Okna (z półprzeźroczystego papieru) głównych pokoi wychodziły na południe oraz północ. Podczas upalnego lata opuszczano na oknach bambusowe rolety (sudare). Niekiedy pod oknem znajdował się drewniany pulpit wysokości ok. 20 cm pełniący rolę japońskiego biurka. Po stronie południowej domu znajdowała się werada z kilkoma stopniami powyżej terenu.
Podstawowym materiałem budowlanym domów mieszkalnych było drewno, bambus, płytki gliniane i papier. Dom japoński posiadał pierwotnie jedną stałą ścianę, w której znajdowała się nisza takonoma o podwyższonej podłodze. Początkowo był to ołtarz domowy, później stawiano tu kompozycję z kwiatów (ikebanę) i wieszano zwoje z kaligrafią lub malarstwem (kakemono). Przestrzeń niszy wydzielał z pokoju słup (toko-bashira) wykonany z drewna wiśni lub cedru. Niekiedy naprzeciwko znajdowała się druga nisza z asymetrycznymi półkami (chigai-dana) na książki - zwoje i inne domowe przedmioty. Drzwi zewnętrzne (shoji) były przesuwane i oklejone specjalnym półprzeźroczystym papierem washi zrobionym z morwy i roślin mitsumata, rozpiętym na polakowanych cienkich drewnianych ramach. W zależności od grubości tego papieru, jego tekstury i koloru uzyskiwano interesujące efekty estetyczne. Często drzwi i ściany wewnętrzne (fusuma) oklejone obustronnie papierem, pokryte były malarską dekoracją. W japońskich tradycyjnych wnętrzach stosowano generalnie neutralne, naturalne kolory. W okresie Momoyama ściany i sufity były niekiedy bogato malowane na złotym tle lub też stosowano czerń i biel. W skrzyniach trzymano makemona (obrazy do zawieszania) i kakemona (zwoje), rozwijane i oglądane głównie w czasie uroczystości. Do ozdoby wnętrza służyły także japońskie kilku skrzydłowe parawany pokryte malowidłami. W okresie Muromachi maty tatami były już ogólnodostępne i w japońskich domach wszyscy jedli, spali, bawili się i uczyli na matach tatami. Używano grubych (ok. 6 cm) mat ze słomy ryżowej tzw. toko, oraz miękkich tzw. omote utkanych z japońskiego sitowia igusa. Na początku XV w. zainicjowano tradycję określania wielkości pomieczczenia liczbą mat mieszczących się na podłodze. Tatami typu Kantou-ma ma 176 cm x 88 cm, typ Kyou-ma 191 cm x 95,5 cm a typ Chuukyou-ma 180 cm x 90 cm. Podczas wilgotnego lata, wilgoć była absorbowana przez ściany, papier washi rozsuwanych shoji i maty tatami. Podczas suchej zimy wilgoć ta stopniowo przenikała do wnętrza domu. Pomieszczenia w tradycyjnym domu mieszkalnym posiadały zmienne w ciągu doby funkcje dzięki przesuwanym elementom ściennym. Wnętrza domu nie stanowiły więc oddzielone od siebie pokoje, lecz swobodnie przepływająca przestrzeń Ma.
W okresie Muromachi, kiedy nastąpiła zmiana stylu architektury świeckiej shinden - zukuri na styl zwany shoin - zukuri (shoin to pokój lub studio do do pracy), styl ten stał się pierwowzorem dla całej architektury mieszkaniowej. Większość obiektów z tego okresu nie zachowała się do dzisiaj. Dwie wille dawnych shogunów w Kioto wybudowane przez architekta A.Yoshimasa: Złoty Pawilon (Kinkakuji) z 1397 roku i Srebrny Pawilon (Ginkakuji) z 1489 roku jak i główna sala audiencyjna – Ohiroma, w pałacu Ninomaru z zamku Nijo (1603r.) w Kioto, są znakomitymi przykładami wystroju wnętrza z wczesnego okresu tego stylu. Wybitnym przykładem zaś stylu sukiya-zukuri nawiązującego do charakteru i estetyki małego pawilonu herbaty jest cesarska willa Katsura z lat 1620 -1658. Znaczne fragmenty jej ścian są rozsuwanymi ekranami z białego, grubego papieru, z możliwością odsłaniania wnętrz na otaczające ogrody.

Kornel Drzewiński

źródła:
Krystyna Wilkoszewska: „Estetyka japońska“, Universitas, Kraków 2001

http://www.yoshinoantiques.com/Interior-article.html
http://www.jinjapan.org/kidsweb/japan/a/q7.html
http://www.pitt.edu/~natrooms/countries/japan.html

zdjęcia:
http://www.sfusd.k12.ca.us/schwww/sch618/japan/Architecture/Japanese_Arc...
http://www.markhemmings.com/MarkWebsite/design/index.htm
http://www.page.sannet.ne.jp/mkajiha/hibachi/hibachi.htm
http://www.nande.com/gizan/gizan/kannai.htm
http://www.columbia.edu/itc/ealac/V3613/shoin/mainpage.htm
http://www.columbia.edu/itc/ealac/V3613/katsura/dmb50o01.htm
http://www.p4a.com/itemsummary/28788.htm
http://www.powerpointphotos.com/Cooking/in/the/Kitchen/Search.aspx

Makieta japońskiej wioski z okresu Jomon / Narodowe Muzeum Historii Japonii

Wnętrze domu z okresu Yayoi / Muzeum Asuka

Hibachi wykonane z brązu z 1900 roku

Hibachi z czajnikiem na wodę

Tradycyjny pokój z tatami i shoji - letnia willa Tokugawy Ieasu w Mito, Ibaraki pref.

Pokój z alkową (takonoma), ikebaną i zwojem / willa Tokugawy Ieasu

Tradycyjny pokój w willi Katsura (1620-1658) / Kioto, arch. Kobori Enshu

Willa Katsura - pokój z takonoma

Willa Katsura - trzeci pokój z takonoma

Tradycyjny pokój z matami tatami, shoji i rozsuwanymi ścianami fusuma

Ohiroma - sala audiencyjna w zamku Nijo (1603 r.) w Kioto / pałac Ninomaru

Półki chigai-dana na zwoje z zamku Nijo w Kioto (1603 r.)

Tokonoma w pokoju Ohiroma w zamku Nijo / Kioto

Japoński stolik do herbaty z XVII w. / widok z boku

Japoński stolik do herbaty z XVII w. / widok z góry

Wnętrze dawnej japońskiej kuchni na starej fotografii

lekarz badający puls kobiety - wnętrze pokoju na starej fotografii

ceremonia powitania w tradycyjnym wnętrzu / stara fotografia

Wnętrze tradycyjnego pokoju na starej fotografii

kobiety przy stoliku w pokoju na starej fotografii z Hakone

Kobieta przygotowująca herbatę we wnętrzu na starej fotografii

Share this