Drewniana kolumna - serce (kokoro) tradycyjnej architektury japońskiej

Wiadomości na temat najwcześniejszych filozoficznych i religijnych aspektów kultury Japonii można odnaleźć w dawnych chińskich kronikach oraz japońskiej tradycji ustnej* spisanej dopiero w początkach VIII w. Wśród występujących zjawisk przyrody takich jak m.in. zwierzęta, góry, kamienie i drzewa pojmowano je jako zamieszkałe przez duchy lub bóstwa, które czynnie mogły oddziaływać na życie poszczególnych ludzi. Przypuszczalnie słowa oznaczające świątynię w tym okresie były pojęcia - las (mori), wyświęcone miejsce na dom (jashiro), święty dom (mija). Drzewo (yorishiro) było także „drogą“, którą bogowie zstępowali na Ziemię.

Z uwagi na obfitość występowania lasów w ubiegłych wiekach, prawie wszystkie typy budownictwa jak domy, świątynie, chramy i zamki, wznoszono w konstrukcji drewnianej. Już w okresie Jomon **prosta konstrukcja ze słupa i belek stosowana była do budowy schronień (szałasów). Konstrukcja ta, kontynuowana poprzez kolejne wieki, była w dużym stopniu odporna na ekstremalne warunki wilgotnego lata, suchych zim, tajfunów i trzęsień ziemi. Te obiekty, które uległy zniszczeniu, łatwo i szybko odudowywano. „Sercem“ tradycyjnej japońskiej architektury była drewniana kolumna. Odnoszono się do niej z szacunkiem i darzono kultem z uwagi na zawarte w niej treści symboliczne jako „osi świata“. W kontekście metafizyki, wertykalna polaryzacja formy kolumny była pierwotnym modelem harmonii wszechświata w jego mikro i makrokosmicznym wymiarze. W większości tradycyjnych zabudowań wiejskich (minka) lub miejskich (machiya) można odnaleźć daikokubashira - centralny filar (symbolicznie był miejscem zamieszkania domowego bóstwa) oparty na kamiennej płycie w środku całej konstrukcji lub trzy kolumny ustawione w jednej linii. Wszystkie te kolumny przenosiły cały ciężar dachu budynku. Pozostałe filary służyły do połączenia lekkich ścian z innymi elementami zabudowy wnętrza budynku. Współcześnie istnieje jeszcze zwyczaj, że w starych drewnianych domach nie dopuszcza się dzieci aby opierały się o centralny filar a w każde święto Nowego Roku dekorowany jest on sosnowymi gałązkami, liśćmi paproci oraz słomianą liną a także z czcią składa się ofiarę z sake i roztartego ryżu (mochi).
Tokonoma, która stała się popularna we wnętrzach mieszkalnych okresu Edo, początkowo była ołtarzem domowym, później stawiano tu kompozycję z kwiatów (ikebanę) i wieszano zwoje z kaligrafią lub malarstwem (kakemono). Przestrzeń niszy wydzielał z pokoju słup zwany toko - bashira wykonany z drewna wiśni lub cedru. W willi cesarskiej Katsura powstałej w latach 1620-1658 w Kioto znajdują się przykładowe pokoje z niszą tokonoma.

Główne sanktuarium chramu shintoistycznego Izumo -Taisha w Izumo zbudowane jest w stylu taisha -zukuri, najstarszym stylu japońskiej architektury sakralnej. Znajduje się w jej centrum kolumna zwana Shin-no-mihashira (czcigodna kolumna serca) otoczona dziewięcioma słupami tworzącymi cztery symetryczne kwadraty.
Uroczyste ceremonie odbywają się także w w chramie Ise - jingu gdzie w jego centrum, w małym drewnianym budyneczku Oi-ya w obrębie zespołu świątynnego Naiku, znajduje się kolumna Shin-no-mihashira, która traktowana jest jako „yorishiro“ - miejsce gdzie rezydują bogowie. Cesarz Temmu (672 - 686) ustanowił Ise jako główny chram kultu shinto w cesarstwie Japonii, ale miejsce samo w sobie oraz drzewa kryptomerii, które tam rosły, były święte dla Japończyków już od wieków. Kryptomeria*** jest najświętszym drzewem związanym z kultem shinto oraz krzew sakaki. Kolumnę Shin-no-mihashira reprezentuje konar sakaki wysokości ok. 2,10m wbity pionowo w ziemię. Pojedyńcza kolumna w centrum „świętego miejsca“ z rozsypanymi kamieniami wokół, reprezentuje formę darzoną kultem przez Japończyków od czasów satarożytnych, której symbolika prztrwała do dnia dzisiejszego.
Innym przykładem rytualnych obrzędów shinto dokonywanych po zainstalowaniu głównych elementów budowlanych budynku świątyni a szczególnie jej centralnego filaru - jest kolumna Shin-no-mihashira hoken, która nie pełni estetycznej ani konstrukcyjnej roli, jest ukryta za małym ogrodzeniem poza budynkiem. Reprezentuje symboliczną formę wertykalnej „osi świata” łączącej niebo z ziemią.

W świątyni Horyu-ji w Nara z 607r., najstarszym zachowanym do dziś zespole świątyni byddyjskiej w Japonii, przebudowanym przypuszczealnie w 670r., znajdują się cztery budynki w konstrukcji drewnianej mające przeszło 1300 lat. Posadowione są na kamiennej platformie, ściany tynkowane na biało, drewniane kolumny i belki pomalowane są na czerwono. Kolumny nie są połączone ze ścianami, lecz jedynie z belkami stropowymi. Taka konstrukcja jest niezwykle elastyczna, zważywszy, że wszelkie połączenia słupowo - belkowe są na wpusty, bez gwoździ. Najbardziej interesującym obiektem jest Pagoda zbudowana jest na kwadratowej platformie (symbol Ziemi). Głównym jej elementem konstrukcyjnym jest pień cyprysu (symbolizujący „oś świata”) o wysokości 32m. Utrzymuje on całą konstrucję złożoną z belek, krokwi i wsporników połączonych na wpusty. Każde z pięciu pięter dachowych symbolizuje części składowe wszechświata jak: ziemia, woda, ogień, wiatr i niebo. Zwieńczeniem pagody jest maszt (sorin) o wysokości 15m dekorowany brązem, symbolizujący drogę wyzwolenia poprzez osiągnięcie stanu nirwany.

* Japońska mitologia składa się opisów zawartych w szczególności w pierwszej księdze Kojiki 古事記 (Zapis rzeczy dawnych) skompilowanej w 712r. oraz w dziele Nihongi / Nihon shoki 日本書紀 (Kronika Japonii) skompilowanej w 720r. W tych zwojach zawarte są m.in. mity teo- i kosmogoniczne opisujące proces rozdzielenia nieba i ziemi, stworzenia Japonii oraz zesłanie boskiego wnuka na ziemię a także narodziny różnych bóstw i genealogiczne relacje między nimi a ludźmi.
** Okres Jomon od ok.10 000 p.n.e. do ok. 300 p.n.e.
*** Kryptomeria (Cryptomeria japonica, szydlica japońska, cedr japoński)

Kornel Drzewiński

źródła:
* Wiesław Kotański: „Religie Japonii”, w: „Zarys dziejów religii”, Iskry,
W-wa 1986
* Kojiki, czyli Księga dawnych wydarzeń (PIW, Warszawa 1986) w tłumaczeniu i z przypisami prof. Wiesława Kotańskiego
* J. Tubielewicz „Mitologia Japonii”, Wydawnictwa artystyczne i Filmowe, W-wa 1980
* Kenzo Tange, Noboru Kawazoe, Ise: Prototype of Japanese Architecture, Cambridge, Massachusetts: M.I.T. Press, 1965
* Yasutada Watanabe, Shinto Art: Ise and Izumo Shrines, New York: Weatherhill, 1974

http://www.asianart.com/articles/wood/
http://library.osu.edu/sites/rarebooks/japan/2_6_photos.html
http://home.worldcom.ch/~negenter/E/230b_AlpsAdria11_TX1x.html
http://home.worldcom.ch/~negenter/450AA_MexE_03.html
http://columbia.thefreedictionary.com/Japanese%20architecture
http://www.isejingu.or.jp/english/sikinen/sikibody2.htm
http://www.yoshinoantiques.com/Interior-article.html
http://witcombe.sbc.edu/sacredplaces/ise.html
http://www.arch.hawaii.edu/courses/300/arch371/10_28/10_28.htm

zdjęcia:
http://photojapan.com/index.htm/architecture-details.html
http://www.bell.jp/pancho/travel/izumo/izumo%20taisha.htm
http://www.columbia.edu/itc/ealac/V3613/katsura/dmb50o01.htm
http://www.class.uidaho.edu/arch499/nonwest/japan3/horyu-ji.htm
http://www.minka-intl.com/servs.html

Budynek Oi-ya w obrębie Naiku zespołu świątyni Ise / znajduje się tu kolumna Shin-no-mihashira (Czcigodna kolumna serca)

Pagoda na planie świątyni Horyu-ji w Nara

Pagoda świątyni Horyu-ji w Nara

Przekrój pionowy pagody świątyni Horyu-ji w Nara

Kolumna z 1643r. w świątyni Rinnoji w Nikko

Chram Izumo -Taisha w Izumo /rzut Hondenu, w centrum kolumna Shin no mihashira

Świątynia Kenchoji w Kamakura / konstrukcja słupowo-belkowa bramy Sanmon

Willa Katsura w Kioto / takonoma ze słupem zwanym toko-bashira

Współczesna konstrukcja wiejskiego budynku (minka) bazująca na planie sprzed 200lat (z centralnym słupem konstrukcyjnym)

Share this