Wystawa „Tradycja czy współczesność? Nowe pokolenie japońskich ceramików” (patronat japonia.org.pl)

Wystawa „Tradycja czy współczesność? Nowe pokolenie japońskich ceramików” przedstawia prace 35 artystów działających w siedmiu głównych centrach ceramicznych Japonii. Każdy z tych artystów reprezentuje inną orientację. Część z nich kontynuuje wypracowane sposoby dawnego garncarstwa, wzbogacając jego osiągnięcia o nowe rozwiązania techniczne. Inni tworzą dzieła bardziej indywidualne, poszukując własnych form wyrazu.
Wszyscy biorący udział w wystawie należą do grona artystów „obiecujących” – są tymi, którzy za kilkanaście lat staną się wiodącymi ceramikami japońskimi.

Tematycznie wystawa skupia się na „naczyniach”, stawiając sobie za cel ukazanie, w jaki sposób poszczególni twórcy pojmują ich funkcje. Takie podejście pozwoli na głębsze zrozumienie obecnej sytuacji garncarstwa japońskiego i stwarza możliwość wyobrażenia sobie, jaka może być jego najbliższa przyszłość.

Zaledwie w kilku krajach świata ceramika rozwija się równie intensywnie, jak w Japonii. Kraj ten jest nie tylko ojczyzną wielkiej ilości garncarzy i artystów ceramików, lecz także miejscem, gdzie duża część społeczeństwa posiada szeroką wiedzę na temat tej specjalności i reaguje z wyczuloną wrażliwością na ten właśnie rodzaj wyrobów. Zapewne, przyczyny takiego stanu rzeczy tkwią w specyficznym, łagodnym klimacie wysp japońskich, o wyraźnie rozpoznawalnych czterech porach roku, co sprawia, iż Japończycy darzą szczególnym uczuciem przedmioty codziennego użytku, wyrabiane z „ziemi” (czyli gliny) i innych naturalnych surowców. Dysponując szerokim zapleczem, ceramika japońska osiągnęła zadziwiającą różnorodność. Indywidualni twórcy oprócz dostarczania zwykłych wyrobów komercyjnych, przeznaczonych do codziennego użytku, angażują swe siły w kreowanie dzieł unikatowych, odznaczających się nadzwyczajną rozmaitością form. Część z nich tworzy głównie utylitarne naczynia, inni – łączą „kreacyjność” z wykorzystaniem tradycyjnych technik i kształtów. Jest też grupa, która całkowicie ignorując „użytkowość” poszukuje nowych, eksperymentalnych form tworzonych w glinie.

Spośród wszystkich tych rodzajów twórców wybraliśmy materiał do niniejszej wystawy – są to przykłady różnych naczyń, które naszym zdaniem, oddają rzeczywisty charakter współczesnej ceramiki japońskiej w jej poszukiwaniach nowych środków wyrazu. W większości eksponujemy dzieła ludzi młodych, należących do „nowej generacji artystów”, budzące w ostatnim okresie coraz większe zainteresowanie odbiorców.

Niniejsza wystawa prezentuje interesujące prace młodych, obiecujących twórców z tradycyjnych regionów ceramicznych Japonii, doświadczających powyżej opisanych sytuacji, związanych z uprawianiem tego zawodu. Koncentrując się na „naczyniach”, ekspozycja unaocznia sposoby, w jaki poszczególni artyści rozumieją ich funkcje, chcąc zarazem uchwycić istotę współczesnej ceramiki japońskiej. Wybrani artyści należą do twórców najbardziej aktywnych. Każdy z nich reprezentuje zupełnie inne podejście do pracy. Niektórzy, dążąc do udoskonalenia tradycyjnych technik (pracując w miejscach, gdzie ceramikę tworzono od wieków), swą własną kreatywność ograniczają do nowego wzornictwa. Inni – przeciwnie – usiłują uwolnić się z okowów tradycji i tworzyć własne formy, bliższe nowoczesnemu stylowi życia. Pomimo różnic, wysiłki ich wszystkich składają się na powolny proces tworzenia nowej ceramiki nowych czasów.

03.09.09 – 04.10.09
Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie

Patronat nad wystawą objął (m.in.) serwis japonia.org.pl

Wystawie towarzyszą dodatkowe wydarzenia: http://www.japonia.org.pl/pliki/2009/Imprezy_towarzyszace_wystawie.pdf


Ceramika japońska

U swych źródeł garncarstwo rozwijało się w rejonach, w których pozyskiwano glinę. Powszechnie wiadomo, że cechy stylistyczne odróżniające japońską ceramikę wykształciły się już w dawnych czasach i były związane z używaniem lokalnych surowców. Nawet w chwili obecnej bardzo dobrze prosperuje wiele regionów kraju, które z przemysłem ceramicznym łączy wielowiekowa tradycja. Regiony te położone są przede wszystkim na południe od Kanto, przechodząc przez wyspy Sikoku i Kiusiu, czyli tam, gdzie możliwe było uzyskanie dobrej jakości glinek kaolinowych (do produkcji porcelany) i występowała obfitość lasów, skąd pozyskiwano materiały opałowe do pieców ceramicznych. Techniki stawiania pieców ceramicznych oraz historyczny rozwój samego rzemiosła były odmienne w każdym z ośrodków (np. wciąż istnieją regiony, w których garncarstwo posiada tak silnie zakorzenioną tradycję i tak odrębne cechy, że wielu pracujących tam twórców wciąż sięga po materiały, techniki, formy i wzornictwo wypracowane w przeszłości). Podobnie – w zależności miejsc wydobycia, różniła się używana w ceramice lub przy wyrobie porcelany – glina. Efekt końcowy pracy ceramików zależy jednak także od temperatury wypału oraz różnych innych środków stosowanych do dekoracji czerepów naczyń w kolejnych fazach tworzenia. Także techniki, mające na celu jak najlepsze wykorzystanie stosowanych środków, podlegały długotrwałym przemianom. Przykładem może tu być ceramika z Bizen, stosująca proste, pozbawione szkliwa czerepy, lepione z lokalnie wydobywanego, bogatego w związki metali surowca. Materiał ten po wypaleniu, przy braku szkliw, ujawnia wewnętrzne piękno samej gliny. Wyroby z Bizen są rozpoznawalne na pierwszy rzut oka. Obecnie produkowana w tym regionie ceramika niemal niczym się nie różni od form używanych podczas ceremonii parzenia herbaty w okresie Muromachi (1333-1573).

Znaczny udział w poprawieniu jakości wyrobów ceramicznych mają zdobycze współczesnej nauki. Nowe technologie bezpośrednio oddziałały na udoskonalenie procesu wypału i projektowanie pieców. Nauka przyczyniła się też do udoskonalenia dystrybucji powstających wyrobów i szybszej wymiany myśli technicznej. Wprowadzane rodzaje szkliw, a także innowacje w technikach wypału, podobnie jak liczne inne nowe pomysły, obecnie szybko przenikają z jednego ośrodka do innych. Równie łatwy stał się transport glin z miejsc wydobycia do nawet bardzo odległych ośrodków. W przeszłości wytwarzanie ceramiki było w sposób nierozerwalny związane z regionami, w których pozyskiwano surowce. Dziś rzemiosło to można uprawiać niemal wszędzie. Dobrym tego przykładem jest ceramika Oribe, niegdyś wyrabiana jedynie w okolicach Seti i Mino, obecnie produkowana w wielu częściach Japonii. Wraz ze zwiększeniem się ilości potencjalnych miejsc, z których pozyskuje się surowiec, dla twórców otwarły się nowe horyzonty, wolne od związków z tradycją. Tendencję tę wyczuwa się wyraźnie wśród artystów działających w wielkich miastach lub wokół nich. Rejon Seto/Mino należy do bardzo starych centrów ceramicznych. W związku z wielką rozmaitością wyrobów garncarskich produkowanych tam na szeroką skalę już od najdawniejszych czasów, dzisiejsi twórcy zarówno kultywują tradycyjne techniki, jak i kroczą drogami niezwiązanymi z lokalną tradycją. Sytuację tę niewątpliwie ułatwia mocno rozwinięta infrastruktura związana z lokalnym przemysłem ceramicznym. Podobne spostrzeżenia można poczynić w mniejszym lub większym stopniu w odniesieniu do innych regionów. Jest to, w rzeczy samej, cecha charakterystyczna całej współczesnej ceramiki japońskiej.
Artyści ceramicy z okręgu tokijskiego (samo miasto i okolice) nie są zbyt mocno związani z regionem, w którym żyją i pracują. Metropolia ta (niegdyś, jako siedziba szogunatu, zwana Edo), nigdy w przeszłości nie była ani tradycyjnym ośrodkiem ceramicznym, ani też nie słynęła z jakości wydobywanych w jej okolicy glinek. Będąc jednak przez stulecia centrum gospodarczym i kulturalnym kraju, miasto było i jest siedzibą wielu szkół i uczelni artystycznych, zaś jego mieszkańcy stali się wyrafinowanymi znawcami i użytkownikami form ceramicznych. Stolica kraju jest też miejscem, gdzie grupy artystów jednych specjalności inspirują dokonania innych, zaś przepływ informacji jest tu większy i szybszy niż w jakimkolwiek innym miejscu. W Tokio zatem w stosunkowo prosty sposób można zostać ceramikiem i, w rzeczy samej, jest ono miastem, w pobliżu którego pracuje wielu przedstawicieli tego zawodu. Z drugiej jednak strony, wysokie ceny nieruchomości oraz liczne ograniczenia wynikające z „wielkomiejskości” tego ośrodka sprawiają, że większość artystów decyduje się budować własne piece i tworzyć produkcyjne zaplecze na terenach podmiejskich i wiejskich w pewnej odległości od samego Tokio. To z kolei sprawia, że pracujących tam artystów nie łączy zbyt wiele cech wspólnych. Każdy z nich w sposób niezależny eksperymentuje z szeroką gamą stylów.

Siedem głównych ośrodków ceramicznych Japonii

Arita i Karatsu

Utrzymuje się, iż początki istnienia centrum w Arita sięgają okresu Momojama (1575-1614) i są związane z odkryciem złóż gliny w tym rejonie, na północy wyspy Kiusiu, przez naturalizowanego garncarza koreańskiego Ri Sampei. Dało to początek produkcji porcelany, tożsamy z początkiem wytwórczości tego rodzaju w całej Japonii. W okresie późniejszym rozwinięto technikę dekoracji błękitem kobaltowym malowanym podszkliwnie (sometsuke) oraz porcelanę aka-e, dzieło Sakaida Kakiemona – malowaną naszkliwnie. Wyroby z Arity stały się towarem szeroko eksportowanym do krajów zamorskich, podobnie jak prace Kakiemona i ceramika Imari. Wyrafinowana porcelana iro-e zdobiona malowanymi naszkliwnie scenami figuralnymi była lokalną specjalnością rejonu w okresie sprawowania tam władzy przez Nabeshimę. Nawet jeszcze w okresie Meiji (1868-1911) Arita była ogólnojapońskim centrum produkcji porcelany.

Ceramika z Karatsu, podobnie jak miało to miejsce w przypadku Arity, swe początki zawdzięcza grupie naturalizowanych garncarzy koreańskich. Większość powstających tu wyrobów – przedmiotów codziennego użytku - przeznaczano na rynek wewnętrzny. Niektóre z nich znalazły zastosowanie w ceremoniach parzenia herbaty. Wśród wielu typów ceramiki z Karatsu możemy wymienić E-karatsu (widoki-Karatsu, dekorowane szkliwami z dodatkiem tlenków żelaza), Chosen-karatsu („Koreańskie Karatsu”) oraz Mishima-karatsu.

Hagi

Według dawnych przekazów pierwsze wyroby ceramiczne pochodzące z Hagi były dziełem naturalizowanego garncarza pochodzącego z Korei i powstały w okresie Momoyama (1575-1614). Produkcja ceramiki w tym regionie przeżyła rozkwit pod patronatem miejscowego możnowładcy w okresie Edo (1615-1867). Wyrabiano tam wówczas głównie miseczki i inne naczynia używane w ceremoniach parzenia herbaty. Tradycyjne techniki wykorzystywane podczas produkcji tych wyrobów były przekazywane z pokolenia na pokolenie przez członków kilku miejscowych klanów garncarskich, takich jak Saka i Miwa. Od najdawniejszych czasów garncarze z Hagi wytwarzali głównie zestawy herbaciane w stylu ceramiki z czasów dynastii Yi. Stosując miejscowe gliny wypracowali styl charakteryzujący się surową ekspresją i wykorzystaniem lekko matowych szkliw. W ostatnim okresie niektórzy z pracujący tu artystów zaczęli eksperymentować, łącząc zupełnie nowe formy z tradycyjnymi cechami ceramiki z Hagi.

Bizen

Ceramika z Bizen ewoluowała z form ceramiki Sue przetworzonych w okresie Heian (794-1185). W końcowej fazie okresu Muromachi (1339-1574) oraz w okresie Momoyama (1575-1614) tamtejsi ceramicy zaczęli wytwarzać między innym wazony kwiatowe, czarki do herbaty oraz pojemniki na sproszkowane liście herbaty. Ośrodek w Bizen stał się ważnym centrum produkującym przedmioty związane z ceremonią parzenia herbaty. Popularność jego wyrobów stopniowo malała w okresach następnych, by w czasach współczesnych ponownie wzrosnąć. Glinki używane w tym rejonie mają dużą zawartość żelaza, a ponieważ tamtejsze wyroby są pozbawione szkliw, uwidacznia się piękno samego materiału. Motywy dekoracyjne „sznur ognia” (hidasuki) oraz „ziarna sezamu” są naturalnymi formami zdobniczymi powstającymi w procesie wypału w piecach ceramicznych i cieszą się szczególnym uznaniem koneserów.

Okolice Kioto oraz Tamba

Od końca VIII w. aż do momentu, w którym na początku XVII w. utworzono w Edo (obecnym Tokio) siedzibę szogunatu, Kioto kwitło, będąc politycznym i kulturalnym centrum Japonii. Nawet po ustanowieniu stolicy w Edo, miasto zachowało pozycję ważnego centrum kulturalnego, w którym dynamicznie rozwijały się sztuki i różne dziedziny rzemiosła artystycznego. W pobliżu miasta wytwarzano wiele rodzajów produktów ceramicznych, przykładami mogą być: ceramika iro-e, porcelana, ceramika typu sometsuke oraz raku. Obecnie oprócz wyrobów tradycyjnych rozwija się tu także awangardowy jej nurt.

Również w Tamba, począwszy od okresu Kamakura (1186-1338) i Muromachi (1339-1574), ceramika była wiodącą gałęzią lokalnego przemysłu. Wyrabiane tu naczynia służyły głównie jako przedmioty codziennego użytku i cieszyły się uznaniem wśród miłośników ceremonii parzenia herbaty. Niektórzy z aktualnie działających tam twórców, wykonują także przedmioty ceramiczne o charakterze unikatowych dzieł sztuki.

Kutani i Kanazawa

Ośrodek Kutani na terenie prefektury Ishikawa stał się prosperującym centrum wyrobów porcelanowych w okresie Edo (1615-1867). Tamtejsze produkty odznaczają się odwagą stosowanych zestawów barwnych i śmiałością form. W okresie Meiji (1868-1911) wyroby z Kutani były przeznaczane na eksport. Ten stan rzeczy trwa do dziś. W ośrodku tym pracuje wielu twórców, traktujących swoje prace jako unikatowe dzieła sztuki.

Kanazawa, stolica prefektury Ishikawa stanowiła niegdyś ufortyfikowaną siedzibę lokalnego władcy i była „kulturalną stolicą” całego regionu. Wiele rodzajów rzemiosła artystycznego osiągnęło tam wysoki poziom rozwoju, a wśród nich ceramika Ohi oraz Raku używane w ceremoniach parzenia herbaty. Produkowano je we włościach lokalnego władcy (daimyo) prowincji Kaga. Techniki stosowane w wyrobach Ohi przekazywano z pokolenia na pokolenie (od okresu Edo) w obrębie rodziny, od której nazwiska ceramika ta zapożyczyła nazwę.

Seto oraz Mino

Regiony Seto i Mino od starożytności po dzień dzisiejszy dynamicznie rozwijały się jako jedno z głównych centrów ceramicznych kraju. W okresie Kamakura (1186-1338) ośrodkiem głównym było Seto, lecz w okresie Muromachi (1339-1574) na czoło wysunęło się Mino, zaś w okresie Momoyama (1575-1614) pozycję tę zdobyły sobie wyroby Shino, Ki-seto oraz Oribe. Jeszcze później nastąpiło odrodzenie ceramiki z Seto.
Pod koniec epoki Edo, w 1822 r. w rejonie tym zaczęto wytwarzać porcelanę, której tajniki produkcji uzyskano z Arita (na wyspie Kiusiu). Od końca wieku XIX miejscowi rzemieślnicy zaczęli stosować materiały i techniki sprowadzane z Europy, co dało dodatkowy impuls do rozwoju ceramiki w regionie. Obecnie, wielu artystów, działając jakby na przekór tym wcześniejszym tendencjom, powróciło do ceramiki i porcelany o tradycyjnych korzeniach. Niektórzy z nich, działając poza regionem, wykorzystują techniki Oribe i inne zdobycze, powstałe właśnie tutaj.

Okolice Tokio oraz Mashiko

Tokio, będąc od początku XVII w. politycznym i kulturalnym centrum kraju, nigdy nie było miejscem, w pobliżu którego pozyskiwano glinę nadającą się do wyrobów ceramicznych. Dlatego też miasto to nigdy w przeszłości nie było tradycyjnym ośrodkiem produkcji wyrobów tego rodzaju. W chwili obecnej na terenie miasta istnieją liczne uczelnie o profilu artystycznym. Stąd wielu ceramików, będących absolwentami wspomnianych szkół, działa w regionie Kanto, obejmującym zarówno samo Tokio, jak również prefektury Kanagawa, Sitama oraz Chiba. Obecność wielu miłośników garncarstwa i sztuki ceramicznej, a także stymulująca rola zamieszkujących w tym rejonie, licznych przedstawicieli innych gałęzi sztuki i rzemiosł artystycznych, sprawiają iż Tokio i jego okolice stały się idealnym otoczeniem, szczególnie dla tych ceramików, którzy traktują swoją działalność jako przejaw sztuki.

Mashiko, położone w północnej części Kanto, było od późnego okresu Edo miejscem, w którym wytwarzano ceramikę użytkową przeznaczoną na zaspakajanie codziennych potrzeb. Od czasu, gdy żyjący tam Hamada Shoji zaczął tworzyć i nauczać procesu formowania naczyń z wypalanej gliny, aż po koniec okresu Taisho (1912-1926), Mashiko stało się „mekką” ludowego garncarstwa. Od tamtych czasów wielu ceramików osiedliło się w tym regionie kraju.






Share this