Idea "Yugen" w dramatach No Zeami Motokiyo (1363-1443)

Motokiyo Zeami (1363 - 1443) był aktorem teatru No, dramaturgiem i wybitnym japońskim teoretykiem sztuki No. Poświęcił on wiele uwagi istocie treningu aktorskiego w takich typach ról jak: kobieta, wojownik, starzec i dziecko. Aktor musiał przedstawić je przekonywająco - tak Zeami rozumiał pojęcie monomane czyli naśladowanie rzeczy. Maski No były używane w jego sztukach dla podkreślenia realizmu i wiarygodności. Jeśli aktor grał rolę odpowiadającą jego wiekowi, maska była zbyteczna.

Sztuki* Zeamiego były osadzone najczęściej w minionym stuleciu lub w bardziej odległej przeszłości aby uniknąć skojarzeń ze współczesnymi im wydarzeniami lub osobami. Ich dramaturgia oparta była na wątkach legend i opowieści ludowych oraz na tematach z literatury pięknej i przypowieści buddyjskich a także w pełni realistyczne jak np.: sztuka “Shunnei”. ”Yugen” po raz pierwszy uznane zostało za estetyczną kategorię wartościującą w obrębie teorii japońskiej poezji dworskiej ok. XII-XIII wieku. Zeami uznał ideę “yugen” za najwyższy estetyczny ideał jaki można osiągnąć w sztuce No. Yu** - pierwszy składnik słowa yugen sugeruje brak samoistnego istnienia, niesubstancjalność pojawiających się zjawisk i rzeczy. Drugi składnik, gen – oznacza mrok lub ciemność symbolizującą nieskończoną głębię niepoznawalnego, z której wyłaniają się codzienne rzeczy i zdarzenia i w której na powrót roztwarzają się. Wartość idei “yugen” wiąże się ze szczególnym, głębokim widzeniem świata zjawiskowego. To widzenie bliskie jest doświadczeniu*** mistrzów zen a także poetów i artystów w wyjątkowych chwilach skupienia. W teorii No przedstawionej przez Zeamiego, zwłaszcza w jego traktacie “Dziewięć etapów” (jap.“Kyu-i”) ukończonym przypuszczalnie ok.1427 roku, można znaleźć przykłady kontemplacyjnego sposobu myślenia. Pociąda on za sobą konieczność porzucenia myślenia logiczno – językowego, linearnego na rzecz wielopoziomowych połączeń skojarzeniowych wyobrażeń i idei ewoluujących ku Nicości, do której dotarcie jest ostatecznym celem. Yugen jest złożoną kategorią estetyczną głęboko związaną ze świadomością bytu i jej piękno wypływa z kontemplacyjnego charakteru świadomości poszukującej prawdziwej Rzeczywistości będącej tajemnicą dla ograniczonej natury codziennego umysłu. Na jednym z etapów sztuki No, świat zjawiskowy sam funkcjonuje jako pole kontemplacji. Wszystkie rzeczy zostają rozświetlone przez kontemplacyjną świadomość jako “każda rzecz z osobna”, a zarazem jako pozaczasowa wszechjedność.
Niewyartukułowana pustka, nicość (jap. mu) według tradycji zen jest dynamicznym podłożem wszelkiego istnienia. Z tego powodu w japońskiej Drodze Estetyki (gei-do) obejmującej sztukę No - najwyższa metafizyczno-estetyczna wartość przypisywana jest tej niewysłowionej całości – Nicości. Sztuki teatralne Zeamiego stały się słynne dlatego, że wyrażają owo cudowne, ulotne piękno kojarzone z yugen.

Kornel Drzewiński

* W świetle ostatnich badań liczbę przypisywanych Zeamiemu dramatów ze 129 zmniejszono do 21. Wśród nich nast. tytuły: Aya no tsuzumi, Izutsu, Kagekiyo, Nonomiya, Sekidera Komachi, Semimaru, Takasago, Tsunemasa można przeczytać w języku angielskim lub japońskim pod adresem:http://libweb.uoregon.edu/asia/asiaweb/japaneselit.htm, inne tytuły sztuk Zeamiego to: Tadanori i Shunnei

** Słowa yu w znaczeniu “byt”(zwykłej świadomości) nie należy mylić z yu pochodzącym ze słowa yugen. To są różne słowa i odowiadają im różne znaki kanji.
*** Zeami w swoich pracach często używał powiedzeń zen, które interpretował w sposób dla siebie właściwy, niekoniecznie zgodny z autentycznym rozumieniem zen.

literatura:
- Toshihiko Izutsu; Metafizyczne tło teorii No, w: Estetyka japońska pod red K.Wilkoszewskiej, Universitas, Kraków 2001
- Donald Keene; Realizm I nierzeczywistość w teatrze japońskim, j.w.

zdjęcia:
http://www.yokagura.com/site/noh_panel-e.htm
http://www.bravo.jp/~noh_play/photo2.htm
http://www.degener.com/noh.htm
http://www.artoftheprint.com/artistpages/ryoshu_yamaguchi_anohactor.htm
http://peko.rc.kyushu-u.ac.jp/~noh/announce/announce01.html

plakat do sztuki No - Izutsu / Motokiyo Zeami

scena teatru No na drzeworycie Tsukioka Kogyo (1869-1927)

scena ze sztuki Izutsu / drzeworyt T.Kogyo, 1924

scena ze sztuki Kagekiyo / drzeworyt T.Kogyo,1923

scena ze sztuki Semimaru / drzeworyt T.Kogyo, 1924

aktor w sztuce No / drzeworyt Yamaguchi Ryoshu,1953

aktor w sztuce Kiyotsune - Zeami Motokiyo / zdjęcie współczesne

aktor w sztuce Kiyotsune - Zeami Motokiyo / zdjęcie współcz.

aktor w sztuce Izutsu - Zeami Motokiyo / zdjęcie współcz.

maska teatru No z 1280 r. - demon Hannya

plakat do sztuki Zeamiego - Tsumemasa

Share this