O japońskiej poezji Waka - od Man'yoshu do Shinchokusenshu

W japońskiej poezji, spośród kilku gatunków, najbardziej charakterystyczne są waka i późniejszy – haiku, które pozostały nienaruszone w swojej wewnętrznej strukturze i duchowej głębi aż do teraźniejszości i stanowią intelektualną oraz estetyczną podbudowę kultury Japonii.

Waka - jest pozbawionym rymów wierszem składającym się z 31 sylab ułożonych w następujące po sobie 5-o i 7-o sylabowe słowa w następującej kolejności (5 – 7 – 5, 7 – 7). Reprezentatywnym poetą i teoretykiem z okresu XIII w. był Teika z Fujiwary (1251-1338). W klasycznej teorii waka występują takie kluczowe terminy o fundamentalnym znaczeniu jak: kokoro (umysł) i kotoba (słowo) związane z wewnętrzną strukturą oraz sugata (postać, postawa) i shirabe (strumień tonalny) dla określenia uzewnętrznionego stanu waka. Według teorii Teika, typ idealnego wiersza waka posiadać powinien szczególny urok niepowtarzalnego piękna i niedającej się zdefiniować estetycznej równowagi.Wiersz waka zaczął być pojmowany i przedstawiany jako coś co posiada dwuwarstwową strukturę. Szczególnie to, co pozajęzykowe stanowiło zasadniczy przedmiot troski poety. Nie można znaleźć ani jednego wiersza, w którym zabrakłoby odczucia kosmicznego ogromu Natury, niezależnie od tego, czy głównym tematem wiersza byłaby miłość, czy smutek.
Waka od najwcześniejszego okresu swego rozwoju, przywiązuje wielką wagę do opisu Natury, jednakże ze względu na estetyczną zawartość, uważana jest na ogół za poezję liryczną a nie opisową. Najstarszą, japońską antologią zawierającą m.in. 4536 wierszy waka jest Man‘yoshu. Oprócz niej powstało w późniejszym okresie 9 kolejnych antologii poezji waka, będących częścią 21 tzw. cesarskich antologii. Antologie te zawierają wiersze słynnych japońskich poetów i poetek takich jak:
Akazone Emon
Ariwara no Narihira
Ariwara no Yukihira
Fujiwara no Akisue
Fujiwara no Kinto
Fijiwara no Kiyosuke
Fujiwara no Mototoshi
Fujiwara no Okikaza
Fujiwara no Shunzei
Fujiwara no Teika
Fun‘ya no Yasuhide
Henjo
Ise
Izumi Shikibu
Kakinotomo no Hitomaro
Ki no Tsurayuki
Ki no Tomonori
Kiyowara no Fukayabu
Mibu no Tadamine
Minamoto no Shunrai
Murasaki Shikibu
Oe no Chisato
Oshikochi no Mitsune
Otomo no Yakamochi
Ono no Komachi
Saigyo
Shokushi
Sone no Yoshitada
Yamabe no Akahito
Yamanoe no Okura

Poniżej przykłady wybranych wierszy waka:

1. „Złudne myśli nigdy nie mogą powstać w umyśle“ (tytuł)
Wokół górskiego szczytu
Unosi się gąszcz chmur,
Klucz dzikich gęsi odlatuje
Gdy księżyc chowa się
za sosną na grani.

2. Głęboko w górach
gdy słychać jelenia żałosny ryk
depcząc ubarwione opadłe klonu liście
jesieni czuć smak
smutkiem brzemienny.

3. W kojący wiosenny dzień
pod eterycznymi promieniami słońca
nieśmiertelne i ciche
o jak nieustannie opadają
płatki wiśni, trwożliwym drżeniem.

Man‘yoshu
Man‘yoshu – „Kolekcja Miriady Rozstań (Pożegnań)” jest pierwszą i nawiększą ze wszystkich japońskich antologii poezji. Zawiera ogółem 4536 wierszy waka, 4 chińskie poematy i 22 przekazy chińskiej prozy zgromadzonych w 20 „księgach”. Ścisłe okoliczności tej kompilacji kryją się w dalekiej przeszłości historii Japonii. Przypuszcza się, że autorem jej mógł być wybitny poeta japoński Otomo no Yakamochi (ok.718 –ok.785).

Kokinwakashu
Kokinwakashu (Kokinshu, w skrócie) - „Kolekcja Japońskiej Poezji Starożytnej i Nowożytnej” jest I-ą cesarską antologią waka skompilowaną na polecenie cesarza. Ideą tej antologii było unowocześnienie antologii Man‘yoshu i była ona zainicjowana przez cesarza Uda (867r.- 931r.; pan. 887- 897) i ostatecznie zlecona przez cesarza Daigo (885r. –930r.; pan. 897-930), który zlecił prace Ki no Tsurayuki, Ki no Tomonori, Oshikochi no Mitsune i Mibu no Tadamine. Skompletowali oni około 1111 poematów w latach 915 - 920. W kolekcji zebrano krótkie tradycyjne japońskie pieśni - tanka, z kilkoma poematami innego gatunku. Ten zbiór 20-u „ksiąg” oparty jest na wzorze antologii Man‘yoshu. Wszystkie zebrane poematy ułożone są w ustalonym porządku jak niżej:
Księga I Wiosna I (haru no uta)
Księga II Wiosna II
Księga III Lato (natsu no uta)
Księga IV Jesień I (aki no uta)
Księga V Jesień II
Księga VI Zima (fuyu no uta)
Księga VII Gratulacje (ga no uta)
Księga VIII Rozstania (wakare no uta)
Księga IX Podróż (tabi no uta)
Księga X Akrostych (mono no na no uta)
Księga XI Miłość I (koi no uta)
Księga XII Miłość II
Księga XIII Miłość III
Księga XIV MIłość IV
Księga XV Miłość V
Księga XVI Lamenty (aisho no uta)
Księga XVII Miscellanea I (kusagusa no uta)
Księga XVIII Miscellanea II
Księga XIX Różne Formy (zattei no uta)
Księga XX Wiersze z sekretarzyka poezji (Outadokoro no on'uta)

Gosenwakashu
Gosenwakashu (Gosenshu, w skrócie) - „Drugi Wybór Japońskiej Poezji” jest II-ą cesarską antologią waka, skompilowaną pod opieką cesarza Murakami (926r.- 967r.; pan. 946-967). Skompletowana została ok 951r.przez Onakantomi no Yoshinobu, Kiyowara no Motosuke, Minamoto no Shitago, Ki no Tokibumi i Sakanoe no Mochiki. Antologia ta, podobnie jak Kokinshu, składa się z 20-u ksiąg (łącznie 1426 wierszy).
Księga I Wiosna I
Księga II Wiosna II
Księga III Wiosna III
Księga IV Lato
Księga V Jesień I
Księga VI Jesień II
Księga VII Jesień III
Księga VIII Zima
Księga IX Miłość I
Księga X Miłość II
Księga XI Miłość III
Księga XII Miłość IV
Księga XIII Miłość V
Księga XIV Miłość VI
Księga XV Miscellanea I
Księga XVI Miscellanea II
Księga XVII Miscellanea III
Księga XVIII Miscellanea IV
Book XIX Rozstania / Podróż
Księga XX Gratulacje / Lamenty

Shuiwakashu
Shuiwakashu (Shuishu, w skrócie), - „Kolekcja - Pokłosie Japońskiej Poezji”, jest III-ą cesarską antologią waka skompletowaną na polecenia cesarza Kazana (968r. –1008r.; pan. 984 -986) w latach 1005-1011. Okoliczności kompilacji tej antologii oraz jej autorstwo trudne są do ustalenia. Fujiwara no Kinto był przypuszczalnie najbardziej zaangażowany w tej pracy. Antologia ta podobnie jak Kokinshu składa się z 20-u ksiąg (ogółem 1351 wierszy).
Księga I Wiosna
Księga II Lato
Księga III Jesień
Księga IV Zima
Księga V Gratulacje
Księga VI Rozstania
Księga VII Akrostych
Księga VIII Różne I
Księga IX Różne II
Księga X Święte poematy (kagura no uta)
Księga XI Miłość I
Księga XII Miłość II
Księga XIII Miłość III
Księga XIV Miłość IV
Księga XV Miłość V
Księga XVI Miscellanea - wiosna
Księga XVII Miscellanea - jesień
Księga XVIII Miscellanea - gratulacje
Księga XIX Miscellanea - miłość
Księga XX Lamenty

Goshuiwakashu
Goshuiwakashu (Goshuishu, w skrócie) jest IV-ą cesarską antologią poezji waka – „Druga Kolekcja Pokłosia”. W 1078 r. Fujiwara no Michitoshi (1047-1099) upoważniony przez cesarza Shirakawa (1053r.-1129r.; pan.1073 -1087) skompletował ją w 1086r. Składa się ona z 20-u „ksiąg” (ogółem 1200 wierszy), ze wstępem autorstwa Michitoshi. Jako kompiler miał gust raczej konserwatywny, lecz ostatecznie stworzył kolekcję, która reprezentuje „nowinki” w waka, skutkiem czego antologia jest zdominowana przez kobiety poetki takie jak Izumi Shikibu (jedna z największych poetek swego czasu).
Księga I Wiosna I
Księga II Wiosna II
Księga III Lato
Księga IV Jesień I
Księga V Jesień II
Księga VI Zima
Księga VII Gratulacje
Księga VIII Rozstania
Księga IX Podróż
Księga X Lamenty
Księga XI Miłość I
Księga XII Miłość II
Księga XIII Miłość III
Księga XIV Miłość IV
Księga XV Miscellanea I
Księga XVI Miscellanea II
Księga XVII Miscellanea III
Księga XVIII Miscellanea IV
Księga XIX Miscellanea V
Księga XX Miscellanea VI

Kinyowakashu
Kinyowakashu (Kinyoshu, w skrócie) jest V-ą cesarską antologią poezji waka - „Kolekcja Złotych Rozstań Japońskiej Poezji”. Na polecenie cesarza Shirakawy (1053r.-1129r.; pan.1072-1087) skompilowana została przez Minamoto no Toshinari (Shunrai) (?1055- ?1129). Shunrai był utalentowanym poetą i krytykiem oraz orędownikiem wielu modernistycznych trendów w poezji. W opozycji do jego poglądów był m.in. konserwatywny poeta Fujiwara no Mototoshi (?-1142/3). W konsekwencji Shunrai był postrzegany jako ekscentryk przez swoich współczesnych a cesarz Shirakawa żądał dwóch poprawek antologii zanim został usatysfakcjonowany. Kinyoshu słada się z 10-u „ksiąg” z 716 wierszami.
Księga I Wiosna
Księga II Lato
Księga III Jesień
Księga IV Zima
Księga V Gratulacje
Księga VI Rozstania
Księga VII Miłość I
Księga VIII Miłość II
Księga IX Miscellanea I
Księga X Miscellanea I

Shikawakashu
Shikawakashu (Shikashu, w skrócie) „Kolekcja Werbalnych Kwiatów (Japońskiej Poezji)” jest VI-ą cesarską antologią waka. Z cesarskiego polecenia z 1144 r. - cesarza Sutoku (1119r. –1164r.; pan.1123-114

2) została skompletowana w 1151r. Po siedmiu latach pracy, kompiler Fujiwara no Akisuke (1090-1155) zaprezentował kolekcję w 10-u księgach z 416 wierszami. Ta antologia zawiera wiersze takich poetów jak Sone no Yoshitada oraz Izumi Shikibu.
Księga I Wiona
Księga II Lato
Księga III Jesień
Księga IV Zima
Księga V Gratulacje
Księga VI Rozstania
Księga VII Miłość I
Księga VIII Miłość II
Księga IX Miscellanea I
Księga X Miscellanea II

Senzaiwakashu
Senzaiwakashu (Senzaishu, w skrócie) - „Kolekcja (Japońskiej Poezji) na Tysiąc Lat”, jest VII-ą cesarską antologiią poezji waka. W 1183r. z rozkazu cesarza Go-Shirakawa (1127r.-1192r.; pan. 1155-1158) rozpoczęto prace na antologią i zakończono je w 1187r. Kompilatorem jej był Fujiwara no Toshinari (Shunzei) (1114-1204). Antologia ta podobnie jak Kokinshu, składa się z 20-u ksiąg i zawiera ogółem 1287 wierszy 235 znanych poetów ze wstępem napisanym przez samego Shunzei.
Księga I Wiosna I
Księga II Wiosna II
Księga III Lato
Księga IV Jesień I
Księga V Jesień II
Księga VI Zima
Księga VII Rozstanie
Księga VIII Podróż
Księga IX Lamenty
Księga X Gratulacje
Księga XI Miłość I
Księga XII Miłość II
Księga XIII Miłość III
Księga XIV Miłość IV
Księga XV Miłość V
Księga XVI Miscellanea I
Księga XVII Miscellanea II
Księga XVIII Miscellanea III
Księga XIX Buddhism (shakkyoka)
Księga XX Shinto (jingi)

Shinkokinwakashu
Shinkokinwakashu (Shinkokinshu, w skrócie) - „Nowa Kolekcja Starożytnej i Nowożytnej (Japońskiej Poezji)”, jest VIII-ą cesarską antologią waka, i przypuszczalnie jest drugim zbiorem w sensie jakości po Kokinshu. Została zainicjowana przez cesarza Go-Toba (1180r.-1239r.; pan. 1183 -1198) . W pracy nad jej kształtem wzięło udział kilka osób spośród których Fujiwara no Teika jest najbardziej znany. Cesarz Go-Toba miał znaczny wkład w proces kompilacji i niejednokrotnie poróżniony był z Teiką na temat ostatecznego kształtu tej antologii.
Jak sama nazwa sugeruje Shinkokinshu jest odbiciem antologii Kokinshu i powiela zbiór 20-u „ksiąg”, zawiera także pokaźną część dawnej poezji pomiędzy nowymi utworami.
Księga I Wiosna I
Księga II Wiosna II
Księga III Lato
Księga IV Jesień I
Księga V Jesień II
Księga VI Zima
Księga VII Gratulacje
Księga VIII Rozstanie
Księga IX Lamenty
Księga X Podróż
Księga XI Miłość I
Księga XII Miłość II
Księga XIII Miłość III
Księga XIV Miłość IV
Księga XV Miłość V
Księga XVI Miscellanea I
Księga XVII Miscellanea II
Księga XVIII Miscellanea III
Księga XIX Shinto
Księga XX Buddhism

Shinchokusenshu
Shinchousenshu jest IX-ą cesarską kolekcją poezji waka składającą się z 20–u „ksiąg” skompletowanych w1235r. (Bunryaku 2) przez Fujiwara no Teika pod rządami cesarza Go-Horikawa (1212r.-1234r.;pan.1221 – 1232). Antologia mieści wiele poematów wojowników – samurajów. Otrzymała alternatywną nazwę "Ujigawashu" po słynnej bitwie "Ujigawa no Tatakai" z 1184r. W tej bitwie brali udział żołnierze Sasaki Takatsuna i Kajiwary Kagesue, którzy obaj byli lennikami Minamoto Yoritomo (1142 - 1199).

Kornel Drzewiński

Żródła:
- Toshihiko Izutsu: „Estetyczna struktura poezji waka“
w: K. Wilkoszewska, Estetyka japóońska, Universitas, Kraków 2001
- Toshihiko Izutsu:“Haiku jako wydażenie egzystencjale“ w: jak wyżej
- Donald Keen: „Japanese literature“, NY 1955
- R.Brower, E.Minor: „Fujiwara Teika’s Superior Poems of Our Time“,
Tokio 1967
- Jonichi Konishi, „Do, Chusei-no Rinen (Droga- średniowieczna idea),
Tokio 1975
http://www.shef.ac.uk/japan2001/poems.shtml
http://ruri.jcic.or.jp/museum/others/uta/tanka/tanka_02r.html

zdjęcia:
http://jin.jcic.or.jp/museum/others/uta/tanka/tanka_02.htm
http://www.seattlecentral.org/faculty/cmalody/T3ma/kokinshu.htm
http://www.jinjapan.org/museum/calligra/calligra01/calligra01m.html

Kokinwakashu (Gen'ei) najstarszy manuskrypt zawierający
pełną wersję 20-u "ksiąg"-era Heian /narodowy skarb, Tokio National
Museum

Kikinwakashu (Gen'ei) -wnętrze, wys.21,1 cm, szer.15,5cm /skarb narodowy, Tokio National Museum

Zwój z XII-ej księgi Kokinwakashu zawierający 49 wierszy waka z cyklu "Miłość"/ kaligrafia Ono no Michikaze (fragment 1)

Zwój z XII-ej księgi Kokinwakashu zawierający 49 wierszy waka z cyklu "Miłość"/ kaligrafia Ono no Michikaze (fragment 2)

Zwój z XII-ej księgi Kokinwakashu zawierający 49 wierszy waka z cyklu "Miłość"/ kaligrafia Ono no Michikaze (fragment 3)

Zwój z XII-ej księgi Kokinwakashu zawierający 49 wierszy waka z cyklu "Miłość"/ kaligrafia Ono no Michikaze (fragment 4)

Share this