Ex-libris w kulturze Japonii

Ex-librisy przywędrowały do Japonii z Chin. Chociaż najstarszy odcisk stempla z ex-librisem pochodzi z okresu Nara (710-794) i należy do cesarza Shomu (701-756) oraz cesarzowej Komyo (701-760), dokładnie nie wiadomo kiedy i w jaki sposób te stemple pojawiły się w Japonii. Od tego czasu aż do okresu Edo (1603-1868) stemple te używane były jedynie przez ograniczoną liczbę osób w świątyniach, klasztorach oraz z wyższych sfer społecznych.

Stemple ze znakiem ex-librisu* były odciśnięte wewnątrz książek dla czytelnej identyfikacji właściciela księgozbioru. Z czasem, jak książki stawały się coraz bardziej dostępne i liczne, tworzono wiele rodzajów ex-librisów w zakresie graficznej formy i treści, które były charakterystycznym odbiciem czasu i miejsca gdzie były używane oraz profesji i społecznej pozycji właścicieli. Te, używane przez panów feudalnych, były niezwykle okazałe w swoim stylu i wielkości, inne - używane przez literatów miały bardziej wyszukane teksty i kształty (z motywem roślin lub zwierząt). Wzór graficzny i tekst niektórych ex-librisów ujawnia czasami w ich głębi osobowość użytkownika - czytelnika danej książki lub charakter organizacji do których one należały. Dzięki ex-librisom można ustalić także ogólny charakter poszczególnych kolekcji zawierających manuskrypty, listy, publikacje, etc. W Narodowej Bibliotece Parlamentu Japonii znajduje się 7,7mln oryginalnych woluminów pochodzących ze starych kolekcji Cesarskiej Izby Radców, Izby Reprezentantów oraz cesarskiej biblioteki. Niekóre z tych kolekcji pozostały do dziś nietknięte, podczas gdy inne zostały rozproszone w ciągu wielu wieków. Prezentowane poniżej ex-librisy znanych japońskich osobistości posiadają wielką wartość z punktu widzenia historii kultury i są częścią starannie chronionych kolekcji z Narodowej Biblioteki Parlamentu w Tokio.

Matsudaira Sadanobu (1758-1829), feudalny pan Shirakawa, reformator i pisarz z okresu Edo (pseudonim literacki Rakuo, Kagetsuo) napisał takie książki jak Kagetu Soshi i Uge no Hitokoto oraz opublikował studium dawnej literatury Shuko Jissu. Rozpoczął także prace nad kompilacją utworów jak Kansei Choshu Shokafu i Tokugawa Jikki. Znane jego ex-lbrisy zawierają teksty: shirakawa, kuwana, shirakawa bunko, kuwana bunko, rakutei bunko (61x18mm) i rikkyokan/toshoin. Japoński badacz literatury Ono Noriaki wyjaśnia, że (shirakawa) i (shirakawa bunko) są Matsudaira Sadanobu a (kuwana), i (kuwana bunko) pochodzą od jego rodziny, natomiast (rikkyokan toshoin) pochodzi ze szkoły klanu Kuwana.

Katsu Kaishu (1823-1899),Yoshikuni, Yasuyoshi, Rintaro - pseudonim lit. (Kaishu), samuraj, polityk i tłumacz zachodniej literatury. Pochodził z dawnego miasta Edo. Napisał m.in. Kaikoku Kigen oraz Suijin-roku. Używał dla oznakowania swojego księgozbioru ex-librisów o treści: mononobe yoshikuni (21x21mm), katsu yasuyoshi (30x19mm), kaigun gutsuu (39x38mm). Kolekcja księgozbioru Katsu (400 pozycji) znajduje się obecnie Narodowej Bibliotece Parlamentu od 1952r. i zawiera manuskrypty, listy, publikacje oraz manuskrypty w języku holenderskim.

Takahashi Kageyasu (1785 -1829) Sakuzaemon, Sisho - astronom i kartograf. Pseudonim (Banbu, Kanso, Globius). Opracował Shintei Bankoku Chizu (Nowy Atlas Świata), oraz uzupełnił atlas Dai-nihon Enkai Yochi Zenzu. Jego ex-librisy mają treść: kyuko bunko (76x18mm) i kyuko doki (18x17mm). Jego japońskie i chińskie dzieła, które były skonfiskowane, znajdują się obecnie w Akademii Shoheizaka natomiast jego zachodnie książki znajdują się obecnie w Bansho Shirabesho (Centrum Naukowe Literatury Zagranicznej).

Watanabe Kazan (1793 -1841) Nobori, Sadayasu, Hakuto. Pseudonim lit. (Kazan, Gukaido, Zenrakudo) - feudalny lennik Mikawanokuni Tahara, znany artysta malarz. Jego portret Takami Senseki jest w rejestrze skarbów narodowych. Znane ex-librisy Kazana mają treść: zenrakudo (53x19mm) oraz tahara hanshi watanabe nobori zoshoki (59x34mm).

* Ex libris (łac. ex libris - z książek) to znak własnościowy, najczęściej graficznie zakomponowana mała kartka (rzadziej stempel w Europie) z nazwiskiem, nazwą instytucji lub symbolem wskazującym właściciela księgozbioru. Początki ex-librisu w Europie sięgają XVIw. kiedy zaczęto go rozpowszechniać w Niemczech, we Francji i Anglii. Tworzeniem tych małych dzieł sztuki graficznej zajmowali się znani artyści malarze tacy jak Durer, Holbein młodszy i Cranach. W ex-librisie stosuje się obecnie wiele technik graficznych dawnych i nowych. Do najstarszych należą: drzeworyt, miedzioryt, suchoryt (sucha igła), linoryt oraz cynkotypia.
Pierwsze polskie znane ex-librisy pochodzą z lat 1515-1517. Należały do arcybiskupa Macieja Drzewickiego z Drzewicy w Ziemi Radomskiej, kanclerza wielkiego koronnego i prymasa Polski.

Kornel Drzewiński

źródła:
http://www.ndl.go.jp/zoshoin/e/index_e.html
Hito to Zosho to Zoshoin (People, Their Collections and Ex-libris Ownership Stamps) from the National Diet Library (Yushodo Shuppan 2002.10 15, 331 pages)

zdjęcia:
http://www.ndl.go.jp/zoshoin/e/index_e.html

Japoński stempel z ex-librisem ze zbiorów Tokio Library

Ex-libris cesarza Shomu (710 - 756) o treści (shogu naiin)

Ex-libris cesarzowej Komyo (701 - 760) o treści (naika shiin)

Ex-libris cesarzowej Go-Sakuramachi (1740 - 1813) o treści (meiwa)

Ex-libris cesarza Komei (1831 - 1867) o treści (konohana)

Ex-libris Matsudaira Sadanobu (1758 - 1829) o treści (rakutei bunko) 61x18mm

Strona -Wakan Honzo Satsuyo Shui- z ex-librisem (rakutei bunko) Matsudaira Sadanobu.

Ex-libris Kyokutei Bakin (1767 - 1848) o treści (takizawa bunko) 37x11mm

Ex-libris Takahashi Kageyasu (1785 -1829) o treści (kyuko bunko) 76x18mm

Dokument - Inleiding tot de algemeene geographie- z ex-librisem Takahashi Kageyasu

Ex-libris Watanabe Kazan (1793 - 1841) o treści (tahara hanshi watanabe nobori zoshoki) 59x34mm

Dokument Chigakujimo - z ex-librisem Watanabe Kazan

Ex-libris Ishizuka Hokaishi (1799 - 1861) o treści (hokai[zo]) 25x20mm

Dokument - Umenokaori- z ex-librisem Ishizuka Hokaishi

Ex - libris Katsu Kaishu (1823-1899) o treści (katsu yasuyoshi) 30x19mm

Dokument -Gohonmaru Onokuomote Issunkei Sanbunnoichi Soyane Ezu- z ex-librisem Katsu Kaishu

Ex-libris Tachibana Moribe z motywem zwierzęcia

Ex-libris Awashima Kangetsu z motywem ptaka

Share this