Sugoroku, Shogi i inne tradycyjne gry japońskie

Gra „SUGOROKU“ (双六)

Grę „Sugoroku” przywieziono do Japonii prawdopodobnie w VI w. z Chin gdzie znana była pod nazwą „Shuang -lu”. Wczesne modele planszy do gry „Sugoroku” bazowały przypuszczalnie na wzorach chińskich. W cesarskim skarbcu Shoso-in w Nara znajduje się sugoroku-ban* z okresu Nara (710- 794), który był prawdopodobnie typowy także dla wczesnego okresu Heian (794 -1185). Późniejsze modele, które dominowały w okresie Muromachi (1338 -1573), Momoyama (1573- 1603) oraz Edo (1603 -1868), były w kształcie podwójnych, drewnianych pudeł.

Te „stoliki” do gry z czasem bogato dekorowano inkrustacją z masy perłowej i złota oraz pokrywano laką. Do gry „Sugoroku” potrzebne są dwie kostki do gry, które grający rzucają na początku gry oraz 15 krążków białych i 15 czarnych.
Ponieważ proces gry „Sugoroku“ związany był z ruchem „pionów“ na planszy od jednego punktu wyjściowego do punktu kończącego grę, jedną z bardziej popularnych wersji „Sugoroku“ w okresie Edo stała się gra pod nazwą „53-y Sceny Tokaido“ rozgrywana na dużej planszy papierowej, gdzie każde z 51 scen między startem a finiszem gry było opisane na głównej trasie od Edo do Kioto. Jeszcze inne odmiany tej gry zawierały „podróże“ wśród znanych aktorów, słynnych miejsc czy wydarzeń historycznych lub bazowały na ówczesnej popularnej literaturze czy sztukach teatru kabuki jak np. „Chushingura“

Gra „SHOGI“ (将棋)

Shogi są jedną z najstarszych gier planszowych - japońską odmianą zachodnich szachów, które pojawiły się w Japonii w okresie Nara (710- 794) za pośrednictwem Chin. Wśród istniejących współcześnie różnych wariantów tej gry, najczęściej rozgrywany jest na podstawowej planszy (9 x 9). Nie zachowały się pisemne przekazy z okresu Nara odnośnie zasad gry, natomiast istnieje kilka głównych form z okresu Heian (794 -1185). Współczesny wariant gry Shogi najbardziej podobny jest do gry z okresu Muromachi (1338 -1573). Wśród cech wyróżniających japońskie shogi jest możliwość umieszczenia jednej z „zabitych“ figur z powrotem na planszy w miejsce kolejnego ruchu oraz to, że wymaga się aby każdy ruch szachował króla. Figury oznaczone są japońskimi znakami kanji. Poniżej występujące różne warianty szachownicy shogi:
* nana shogi (3x3)
* micro shogi (4x5)
* kyoto shogi (5x5)
* mini shogi (5x5)
* judkin (6x6)
* tori shogi (7x7)
* cannon shogi (9x9)
* heian shogi (8x8)
* heian shogi (9x8)
* wa (11x11)
* chu shogi (12x12)
* dai shogi (15x15)
* tenjiku shogi (16x16)
* daidai shogi (17x17)
* maka daidai shogi (19x19)
* tai shogi (25x25)

Gra w „GO” (囲碁)

Ta jedna z najstarszych gier planszowych na świecie, została przywieziona prawdopodobnie przez mnichów buddyjskich około VII w. z Chin do Japonii i otrzymała tu nazwę „Go”. Chiński zapis nazwy tej gry „We-iki” w wolnym tłum. oznacza „Gra planszowa polegająca na otoczeniu (przeciwnika)”. W VIII w. stała się popularna na dworze cesarskim w Japonii. Z początkiem XIII w. stała się narodową grą, rozpowszechnioną wśród wszystkich warstw społecznych. Świadectwem obyczajów związanych z tą grą jest klasyczne dzieło literatury japońskiej „Genji monogatari” Murasaki Shikibu (ok. 973 - 1025), a także utwory Monzaemona Chikamatsu i innych autorów.
Do gry użyty bywa tradycyjny zestaw do gry go-ban wykonany z drewna morwy, paulowni lub cedru z „kamieniami” w pojemnikach. „Kamienie” sporządzone w/g wzorca Nihon-Ki-in mają formę spłaszczonych soczewek o średnicy 22 mm i wysokości 7 mm. Ustawia się je na skrzyżowaniach linii. Wszystkie skrzyżowania są równoważne. Celem gry jest zdobycie jak największego terytorium. Obszar zdobyty stanowią wolne pola otoczone szczelnie własnymi „kamieniami”.

Więcej informacji: „Japońska tradycja gry w GO“
http://www.japonia.org.pl/

Gra „KEMARI” (蹴鞠)

Już w okresie Heian (794 -1185) japońscy arystokraci grali w grę zwaną „Kemari”, która jest w części podobna do współczesnej piłki nożnej - jej początki sięgają VI wieku kiedy rozwinęła się w Japonii, zyskując początkowo popularność w Chinach i Południowej Azji. Kemari jest specyficzną grą, w której nie ma zwycięzców ani rywalizacji i jest dostępna dla wszystkich grup wiekowych grających. Celem gry jest utrzymanie piłki w powietrzu przy wspólnym wysiłku wszystkich graczy. Piłka zwana „mari“ zrobiona jest z irchy z włosianym lub trocinowym wypełnieniem i ma średnicę około 25 cm. Tradycyjne reguły „kemari” wymagają aby w czterech narożach placu gry rosły drzewa (klon, wierzba, sosna lub wiśnia). Wyznaczają one teren zwany „kikutsubo” długości około 15 m. W obecnych czasach gra rozgrywana jest najczęściej wiosną w ramach dorocznych festiwali. Gracze mogą być ubrani w dowolny sposób, niemniej w czasie festiwali często występują w strojach zwanych „kariginu“ nawiązujących do ubrań z okresu Asuka (552 -710).

Gra „GITCHO”

Gra „Gitcho“ stała się popularna początkowo wśród dworskiej elity w okresie Heian (794 -1185), natomiast szerzej wśród niższych warstw społeczeństwa dopiero w okresie Edo (1603 -1868). Niewiele wiadomo na temat ówczesnych zasad tej gry. Przypuszcza się, że w pewnym przybliżeniu podobna była do współczesnego hokeja albo do gry w krokieta. Do dworskich rozgrywek używano drewnianych kijów (cho) wygiętych w kształcie litery J malowanych na jasne kolory oraz drewnianych piłeczek (kyu). Wśród niższych warstw społecznych rozpowszechnione były proste drewniane deseczki do odbijania małej drewnianej piłeczki. Odmianą gry „Gitcho“ rozgrywaną na koniach jest „Dakyu” (japońskie polo) lub „Kiba dakyu”. Pełny rozkit tej gry nastąpił w czasie „rządów z namiotu“ w okresie Kamakura (1185 -1333). Tradycyjne kolory przeciwnych drużyn graczy to biel i czerwień. Obecnie, rozrywka ta utrzymywana jest przez nieliczną grupę pasjonatów, którzy organizują zawody jako część dorocznych festiwali organizowanych przy świątyniach buddyjskich lub chramach shinto.

Gra „KAI - AWASE“

Jedną z ulubionych rozrywek w dworskich kręgach, zarówno kobiet jak mężczyzn, w okresie Edo (1603 –1868) była gra zwana „Kai-awase“. Japońskie słowo „kai“ - to muszla, „awaseru“ oznacza dopasować, zgrać, połączyć. Klasyczny zestaw gry „Kai-awase” zawierał 360 par muszli małży o podobnych wymiarach (średnica ok. 5,5 -7,5cm). Każda para miała wewnątrz taki sam rysunek oparty na motywach klasycznej prozy, poezji bądź związany z porą roku (kwiaty, ptaki, arystokraci w barwnych kostiumach). Muszle na zewnątrz pozostawione były w stanie naturalnym. Muszle w zestawie nie zawsze były tak doskonale dobrane (awase), lecz dosłowne dopasowanie występowało w parze łączącej dwie połówki. Lewe połówki muszli zwane były „jigai” a prawe „degai”. Podczas gry, gdy muszle „degai” były wyjmowane z pudełka, ich połówki „jigai” były odnajdywane wśród rozłożonych muszli na podłodze malowaną stroną do dołu. Wygrywała osoba, która zebrała najwięcej jednakowych par. Współcześnie, najczęściej można kupić zestawy w ośmiokątnych ozdobnych pudłach zwanych „kaioke” zawierające 54 pary muszli.

Gra „Hanetsuki“ (羽根突き)

Tradycyjną japońską grą w okresie obchodów Nowego Roku jest „Hanetsuki“. Przy pomocy drewnianych paletek zwanych „hagoita“ odbijana jest lotka zwana „hane“, której budowa przypomina kwiat. Gra podobna jest do europejskiego badmintona lecz rozgrywana jest bez siatki dzielącej grających. W przeszłości, osoba która popełniła błąd miała na twarzy rysowany czarnym atramentem znak. Gra toczyła się do czasu kiedy twarz jednej z grających była całkowicie pokryta atramentowymi znakami. Od czasu, kiedy „hanetsuki“ stała się bardzo popularną grą, na paletkach malowano różnorodne ornamenty i wzory, które są obecnie przedmiotem zainteresowania kolekcjonerów.

* W/g listy zinwentaryzowanych przedmiotów angielskiego wydania „Sho-so-In Tanabetsu Mokuroku” opublikowanego w 1951 r. i aktualizowanego w 1955 r. przez Japan Imperial Agency.
poz.130. Sugoroku gaming board, a shitan- wood stand (NORTH 37)
poz.131. Box for Sugoroku board, of braided bamboo strips (NORTH37) 33.7cm high.

Kornel Drzewiński

Źródła:
Watanabe T., Kuwayama K., (1994) Kemary; Research on the history of the ancient Japanese football game. Tokyo.
Robert T. Singer, “Edo: Art in Japan 1615-1868” Washington D.C.: National Gallery of Art, 1998

http://www.shogi.net/shogi.html
http://en.wikipedia.org/wiki/Honinbo_Sansa
http://pl.wikipedia.org/wiki/Shogi
http://en.wikipedia.org/wiki/Kemari
http://www.well.com/user/mmcadams/gointro.html
http://www.sengokudaimyo.com/miscellany/sugoroku.html
http://www.sengokudaimyo.com/miscellany/shells.html
http://www.sengokudaimyo.com/miscellany/kemari.html
http://www.asahi-net.or.jp/%7Exs3d-bull/essays/karuta/karuta.html

Zdjęcia:
http://www.adachikayoko-japanesedoll.com/kemari.html
http://www.chessvariants.com/shogivariants.dir/cannonshogi.html
http://www.ikechang.com/shogi0.htm
http://www.trocadero.com/bnc19/items/174655/item174655.html
http://www.ffortune.net/play/bgame/sugoroku/ban3.htm
http://www.urasenkedc.org/events/freer/freer.html
http://www.asahi-net.or.jp/~qe5m-mzi/mizui_web/2004-01/f0401_gallery006....
http://www.rekihaku.ac.jp/koohoo/journal/no128/rekishi.html
http://www.ndl.go.jp/koyomi/e/unriddling/qust03_lar.html
http://www.lizadalby.com/gamespage.htm
http://www.lawbuzz.com/movies/remember_the_titans/the_titans_ch9.htm
http://www.wagasi.com/hikigatari/0011kemari.htm
http://tamara.cup.com/toys.html
http://www.interq.or.jp/japan/tamara/images/hit/hagoita-hane.jpg
http://www.ndl.go.jp/site_nippon/japane/marking/B01_h1.html

Scena z grą „Sugoroku“ na drzeworycie / Japan National Diet Library

Stolik „sugoroku-ban“ do gry Sugoroku ze skarbca Shoso-in z okresu Nara

Sugoroku-ban z późniejszego okresu Muromachi i Momoyama

Rysunek planszy „Sugoroku“ (styl Yamato) z ustawionymi pionami

Plansza do gry „Tokaido“ z 55-a scenami

Plansza „cannon shogi“ (9x9) z ułożonymi pionami

Piony do gry „Shogi“

Plansza do gry w „Go“

Go-ban do gry w „Go“ ze skarbca Shoso-in w Nara

Współczesny go-ban z pionami do gry

Składany parawan z XVII w. z namalowaną sceną gry w „Kemari“ (ilustracja do „Genji monogatari“), autor nieznany

Współczesna gra „Kemari“

Kolorowa piłka do gry „Kemari“

Jednobarwna piłka do „Kemari“ z irchy

Drewniane kije (cho) wygięte w kształcie litery J z okresu Heian (współczesna replika)

Drewniane deseczki do gry „Gitcho“ używane na japońskiej wsi

Para muszli „Kai-awase“ (3 1/4“x 2 5/8“) w stylu Tosa z okresu Edo, z kolekcji L. Nevelson

Współczesny zestaw gry „Kai-awase“ w ośmiokątnych pudłach

Dzieci grające w „Hanetsuki“ na drzeworycie Kobayashi Eitaku z 1888r. / National Diet Library

Paletki „Hagoita“ z lotką „hane“

Lotki „Hane“ do gry Hanetsuki

Share this