Rzeźby Buddy (Butsu) w historii kultury Japonii

W historii Japonii sprzed 538 roku, kiedy docierały na Archipelag Japoński pierwsze informacje na temat buddyzmu, przypuszczalnie uważano Buddę* za jednego z chińskich bogów budzących początkowo nawet strach. Nazywano go m.in. „bóstwem - Buddą“, „bóstwem z innego kraju“ lub „bóstwem gościem“. W latach 538 - 645 kult historycznego Buddy Gautamy odgrywał już dominującą rolę w kulturze kaju Yamato ale największą magiczną moc miały relikwie Buddy (shari) sprowadzane z zagranicy lub znajdowane w ofiarnym pożywieniu. Relikwie umieszczano w pagodzie (symboliczny grób Buddy) w centrum zabudowań klasztornych. W wybudowanych świątyniach stawiano posągi Buddy, któremu oddawano cześć aby czasami odwrócić jego gniew, kiedy w 570 r. zniszczono pawilon i jego posąg (w/g „Historii powstania klasztoru Gangoji“), lecz najczęściej aby zyskać jego przychylność i łaskę dla pomyślnych zbiorów, połowów ryb, sprowadzenia deszczu czy też uniknięcia chorób. Przed posągami Buddy modlono się, składano ofiary i czyniono uroczyste śluby a równolegle oddawano cześć rodzimym bóstwom „kami“.

Oficjalny rozwój buddyzmu na Archipelagu Japońskim od poł. VI w. dał początek rzeźbie sakralnej, która reprezentowała podstawowe idee filozofii buddyjskiej. Typ posągów Buddy stojącego i siedzącego w postaci ludzkiej a nie symbolicznej wykształcił się początkowo w Gandharze na terenie Azji Środkowej pod wpływem kultury hellenistyczno - rzymskiej pochodzącej z obszarów cesarstwa rzymskiego (II - III w.). Przedstawiano tam Buddę stojącego jako nauczyciela (guru) oraz siedzącego z założonymi nogami w pozycji zwanej asaną, pogrążonego w medytacji w cienkich, skromnych szatach o cechach indyjskich. Do charakterystycznych cech rzeźb obu typów należały: wydłużone płatki uszu i urna (pęczek włosów między brwiami zamieniony na wypukłość na czole) będące symbolami nadnaturalnych mocy. Rzeźba Buddy z Gandhary wykonana w szarym łupku wysokości 63 cm, w greckich szatach i z włosami upiętymi w kok (zamieniony w późniejszym okresie w Japonii i w innych krajach w wypukłość na górze czaszki) znajduje się w Muzeum Narodowym w Rzymie. Przypuszczalnie pierwszy posąg bodhisattwy (Buddy Gautamy), zgodnie ze źródłowymi tekstami takimi jak kroniki Japonii Nihonshoki oraz Jogu Shotoku Hoo Teisetsu, został podarowany cesarzowi Kimmei (539 - 571) w 538 r. przez króla Songmyomga z kraju Paekche (obecna Korea). Rzeźby buddyjskie pochodzenia koreańskiego sprowadzane do kraju Yamato były wykonane z drewna lub brązu, w chińskich dominował kamień.
W okresie Asuka (552 -710) i Nara (710 -794) japońskie posągi Buddy lepiono z gliny, wykonywano z tzw. “suchej laki“ (kanshitsu), rzeźbiono z drewna lub odlewano z brązu. Wśród japońskich rzeźb buddyjskich Budda (jap. Butsu) występuje jako:
Shaka Nyorai (skr. Shakyamuni Tathagata) - Wcielenie Mocy,
Miroku Bosatsu (skr. Maitreya Bodhisatwa) - Budda Przyszłości,
Amida Nyorai (skr. Amitabha Tathagata) - Budda Nieskończonego Światła i Życia,
Yakushi Nyorai (skr. Bhaisajya Tathagata) - Budda Uzdrowiciel,
Dainichi Nyorai (skr. Mahawairoczana Tathagata) - Wielki Kosmiczny Budda, który w tradycji zen występuje jako Birushana Butsu oraz jako Rushana Butsu. Poza tym Buddę przedstawiano także jako książęcego Bodhisattwę (Bosatsu).

Z treści „Genealogii cesarskich“ (Teiki) i istniejących inskrypcji na aureoli siedzącego posągu Siakjamuniego (Shakabutsu) w Złotym Pawilonie świątyni Horyuji koło Nary wynika, że za panowania cesarzowej Suiko (592 - 628) w 622 r. następca tronu Umayado no Toyotomimi no mikoto (późn. Shotoku) wraz z Soga no Umako no sukune po raz pierwszy wznieśli świątynię buddyjską. W 623 r. mistrz (busshi) Shiba Kuratsukuri no obito Tori zakończył prace nad rzeźbą posągu Buddy Siakjamuniego (Shakasanzonzou) i towarzyszących mu dwóch bodhisattwów. Ta najwcześniejsza zachowana rzeźba z brązu Trójcy Buddyjskiej, która znajduje się obecnie w kondo świątyni Horyuji w Nara, posiada wiele cech charakterystycznych dla chińskiej sztuki buddyjskiej z tego okresu. Kiedy w 735 r. wybuchła w Japonii epidemia ospy, cesarz Shomu (724 -749) uczynił ślub, że za ocalenie ludu zbuduje posąg Wielkiego Buddy Mahawairoczana (Daibutsu), który miał być umiejscowiony w świątyni Todaiji poświęconej Buddzie Rushanie (Opiekunowi Światła). Posąg wysokości 14,98 m został odlany z brązu i pozłocony w 751 roku - jako jedno z najważniejszych ówczesnych zadań państwowych. W 752 r. odbyła się ceremonia „otwarcia oczu“ posągu.
Surowość rysów i bezruch postaci w rzeźbach buddyjskich z wczesnego okresu Heian (794 -1185) ustępuje pod koniec tego okresu łagodności, którą można dostrzec w posągach Buddy Amidy. Większość rzeźb w tym okresie wykonywano z drewna a rzeźbiarzy zwano „kibusshi“ (jap. ki- drzewo). Termin „busshi” (bukko) po raz pierwszy pojawił się w okresie Asuka, kiedy rzeźbiarze tacy jak Karatsukuri no Tori otrzymali zlecenie z cesarskiego dworu. Kuninaka no Kimimaro (zm. 774 r.) jako „daibusshi” nadzorował prace w 746 r. przy rzeźbie Wielkiego Buddy (Dainichi) w świątyni Todaiji w Nara. Do znanych japońskich twórców rzeźb buddyjskich w późniejszym okresie należeli: Jocho (zm.1057 r.), Kokei (zm. 1196 r.), jego syn Unkei (1148 - 1223) pracujący przy świątyni Kofukuji i Todaiji, synowie Unkeia - Koben i Kosho oraz uczniowie Unkeia - Kaikei (zm. po 1223 r.) i Jokei ze swoim uczniem Eikai (XIII w.) oraz Koshun (XIV w).

W okresie Kamakura (1185 - 1333), kiedy zaczęły się rozpowszechniać filozoficzne i estetyczne ideały zen, dotychczasowy okres świetności rzeźby buddyjskiej zaczął stopniowo słabnąć. Buddyzm zen, odrzucający pośrednictwo wizerunków bóstw, wiązał się treningiem mającym na celu przekroczenie egocentrycznego doświadczania siebie i świata jako dwóch odrębności. Nazywano to urzeczywistnieniem własnej Prawdziwej Natury, osiągnięciem stanu Umysłu Buddy, przebudzeniem lub oświeceniem. Dokonał tego Gautama Siakjamuni, który przybrał potem imię „Budda“ - czyli Przebudzony. W „Sutrze Nirwany“ Siakjamuni powiedział: „Wszystkie czujące istoty posiadają naturę Buddy“. Określenie „Budda“ wiązano w Zen ze stanem świadomości człowieka „przebudzonego“ a nie z konkretną postacią historycznego Buddy Gautamy. Wnętrze sanktuarium zen jest prawie puste, jak w świątyni zen-rinzai Engakuji w Kamakurze - stoi tam na podwyższeniu statua Buddy. Wizerunki i rzeźby Buddy w takim wnętrzu są symbolicznym przedstawieniem Oświeconego Umysłu - promieniują mocą, spokojem, mądrością oraz współczuciem. Oddawanie czci Buddzie w praktyce zen jest wyrazem wdzięczności dla historycznego Buddy Siakjamuniego za wskazanie drogi do urzeczywistnienia Prawdziwej Natury własnym wysiłkiem a nie dzięki łasce wyższej istoty, zewnętrznej wobec człowieka.

W Kamakurze na terenie świątyni Kotokuin znajduje się posąg Buddy Amidy Nyorai (Amida Równy Absolutowi) popularnie zwany „Daibutsu“ - czyli Wielki Budda. Odlewy posągu wykonano w latach 1256 - 1265. W 1495 r. fale morskie tsunami zniszczyły budynek świątyni, w której znajdował się ten posąg i do chwili obecnej stoi on bez żadnego przykrycia. Amidę przedstawiono w tradycyjnej pozie „przebudzonego“, ze skrzyżowanymi nogami oraz dłońmi odwróconymi ku górze. Wewnątrz posągu wysokości 11,35m znajduje się mały ołtarz, do którego prowadzą drewniane schodki i drzwi z tyłu posągu. Autorem projektu rzeźby z 1252 r. jest prawdopodobnie jeden z rzeźbiarzy - Tanji Hisatomo, Ono Goroemon lub Mononobe Shigemitsu.
Posągi Buddy w odróżnieniu od bodhisattwów i innych postaci panteonu buddyjskiego rzeźbiono w prostych szatach, bez żadnych ozdób i klejnotów. Mniejsze rzeźby umieszczano zwykle na piedestałach w kształcie kwiatu lotosu, które w XVIII w. stały się jeszcze bardziej ozdobne. Niekiedy tłem dla statuy Buddy była aureola bogato dekorowana z napisami na odwrotnej stronie jak w Trójcy Buddyjskiej (Siakjamuni i dwaj bodhisattwowie) z 623 r. znajdującej się w Złotej Hali świątyni Horyuji w Nara.
Wiele rzeźb Buddy znajduje się obecnie w świątyniach i klasztorach buddyjskich oraz w muzeach japońskich a także w zbiorach muzealnych i prywatnych poza granicami Japonii.
W zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie w Polsce, w kolekcji F. Jasieńskiego znajdują się m.in: rzeźby Buddy:
- Budda Amida z XIII w. rzeźba w drewnie, wys. 53 cm
(lotosowy tron pochodzi z XVIII w.)
- Budda Amida na tle mandroli z dwoma buddyjskimi aniołami, rzeźba w drewnie, wys. 40,4 cm
- Siedzący Budda, rzeźba w drewnie wys. 34,5 cm z XVIII - XIX w.

* Budda Siakjamuni (Śakjamuni - mędrzec z (rodu) Śakjów). Właściwie nazywał się Siddhartha Gautama z rodu Śakjów. Urodził się ok. 563 roku p.n.e., przypuszczalnie jako syn władcy jednego z królestw leżących na granicy dzisiejszego Nepalu i Indii. Przez prawie 29 lat Gautama żył otoczony wszystkimi radościami, do czasu kiedy przez trzy kolejne dni zetknął się ze śmiercią człowieka, cierpieniem i ujrzał człowieka w medytacji. Opuścił wówczas dom, rodzinę i zaszył się w lasach w poszukiwaniu prawdy życia gdzie przebywał przez 6 lat. Spotykał różnych nauczycieli, ale żaden z nich nie był oświeconym człowiekiem. Kiedy usiadł w głębokiej medytacji pod drzewem Bodhi, po 6 dniach i 6 nocach osiągnął pełne przebudzenie nazywane oświeceniem lub stanem buddy. Od tej pory dzielił się ze swoimi uczniami swoim wglądem i zrozumieniem, które nazywał Dharmą. Jego nauki zawarte są w 108 księgach, które zawierają 84000 informacji. Zmarł (wszedł w stan nirwany) w wieku 80 lat.

Kornel Drzewiński

Źródła:
- Bradley Smith „Japan a history in art“, Spring Books, N.Y. 1972
- Philip Kapleau „Zen: świt na zachodzie“, ZBZ „Bodhidharma“, W-wa 1992
- Hakuun Yasutani Roshi „Osiem podstaw buddyzmu zen“, wyd.ATEXT, Gdańsk 1993
- Zofia Albertowa „O sztuce Japonii“, W.P., W-wa 1983
- Kanert Maciej „Buddyzm japoński“, wyd.TRIO, Warszawa 2005
- Lama Ole Nydahl „108 odpowiedzi jogina”, wyd. ATEXT, Gdańsk 1993

http://pl.wikipedia.org/wiki/Budda_Siakjamuni
http://www.college.emory.edu/culpeper/RAVINA/PROJECT/Buddhism_pages/Rosh...
http://www.absoluteastronomy.com/encyclopedia/t/to/todaiji_temple.htm
http://art.mahajana.net/galerie/daigoji/objasnienia2.html
http://www.kcn-net.org/e_kama_history/hase/hase.htm
http://www.mountainbikebill.com/J-Kamakura.htm
http://mahajana.net/glosariusz/index.html

Zdjęcia:
http://www.jnto.go.jp/eng/spn/kyoto/cultural/
http://www.onmarkproductions.com/html/dainichi.shtml
http://www.emuseum.jp/cgi/pkihon.cgi?SyoID=7&ID=w005&SubID=s000
http://www.viettaichi.org/wen-kyoto.htm
http://www.wkk.mynta.org/galleri/karlssonsjapan.html
http://www.japan-guide.com/daily/?040525+0405
http://www.artnet.com/magazine/features/stern/stern7-14-5.asp
http://www.travelandtrade.com/japanese_photos_page3.html
http://www.seattlecentral.edu/faculty/cmalody/T3ma/jpshrineart.htm

Budda Miroku (Budda Przyszłości), drewno kamforowe z poł. VIIw. wys.1,33m w klasztorze Chugoji w Nara

Trójca Buddyjska (Siakjamuni i dwaj bodhisattwowie) z 623 r., brąz złocony wys.84,4 cm. (rzeźba przypis. Shiba Kuratsukuri no Tori) Złota Hala świątyni Horyuji w Nara

Budda Siakjamuni z dwoma bodhisattwami (jap. bosatsu) z 628 r., brąz złocony wys. figury Buddy 16,7 cm

Budda Amida, brąz złocony wys. 48,5cm, relikwiarz księżnej Tacibany w stylu chińskiej dynastii Tang z przeł. VII i VIII w.

Posąg Buddy Birushana (sansk.Wajroczana) z 2 poł. VIII w. wykonany metodą tzw. „suchej laki”, wys. 3,03 m - Złota Hala św. Toshodaiji w Nara

Statua Buddy Yakushi Nyorai z IX w., rzeźba z drewna dębowego, wys. 49,7 cm, Narodowe Muzeum w Nara

Posąg Buddy Yakushi Nyorai z VII w. ze św. Horyuji w Nara

Budda Amida Nyorai, rzeźba z 1053r z drewna cyprysu złocona, wys.295cm (rzeźb. Jocho), Hala Feniksa świątyni Byodo-in w Uji

Budda Dainichi - Nyorai, rzeźba w drewnie z 1176 r., w Enjyoji w Nara, rzeźbiarz Unkei

Opis ikonograficzny wizerunków Buddy Nyorai

Posąg Wielkiego Buddy Mahawairoczana (Daibutsu) w św. Todaiji w Nara z 743 r., brąz złocony wys. 14,98 m. W 752 r. odbyła się ceremonia „otwarcia oczu“. Foto. Tomasa Karlssona

Posąg Wielkiego Buddy (Daibutsu), brąz odlany w latach 1256 - 65 wys. 11,35 m (projekt z 1252 r.), na terenie świątyni Kotoku-in w Kamakurze. Przypisywany jest jednemu z rzeźbiarzy - Tanji Hisatomo, Ono Goroemon lub Mononobe Shigemitsu

Posąg Wielkiego Buddy (Daibutsu) w Kamakura na fotografii z ok.1900 r. Kusakabe Kimbei

Share this