Japońskie formy i gatunki literackie - terminologia literaturoznawcza

Najstarsze tradycje literackie t.z.w. „mówione“ w postaci legend i pieśni pochodzą z okresu kiedy Japończycy nie mieli jeszcze rozwiniętego rodzimego pisma. Zaczęto je kodyfikować dopiero w VII w. i pierwsza kronika Kojiki pochodzi z 712 roku. Obok tradycyjnego podziału na okresy historyczne, japońscy badacze literatury posługują się m.in. ogólnochronologicznym podziałem na okresy - kodai (starożytność wczesna i późniejsza 300 -1185), chusei (wczesne i późniejsze średniowiecze 1185-1603), kinsei (nowożytność 1603-1868) oraz kindai (nowoczesność wcześniejsza i późniejsza) od 1868 r. do chwili obecnej. Ewolucja słownictwa japońskiego następowała drogą zapożyczeń z chińskiej nomenklatury prawno-administracyjnej i buddyjskiej w VI wieku oraz poprzez przekształcenia własnego słownictwa.

Oprócz tego, język japoński począwszy od XV w. wchłonął wiele nowych terminów z języków europejskich i od XIX w. anglo-amerykańskich określeń naukowo technicznych wraz z rozwojem techniki komputerowej do chwili obecnej. Monopol klasycznej literatury dworskiej z okresu Heian (794-1185) został przełamany na przełomie XII i XIII wieku, kiedy potoczne słownictwo zostało włączone do literatury. W XX w. całe utwory pisano już standardowym językiem potocznym. Poszczególne okresy rozwoju literatury japońskiej są zróżnicowane ze względu na rozwój rodzimego pisma, języka oraz wpływ dialektów występujących w różnych regionach Japonii. Japońska terminologia literaturoznawcza często odbiega od ogólnych terminów przyjętych w kulturze europejskiej. Poniżej, w szkicowej formie, dokonano wyboru ważniejszych form i gatunków literackich z ogólnochronologicznym podziałem ich na okresy.

1. Okres przedpiśmienny - okres kodai (wczesna starożytność)

- mity i legendy o bogach i bohaterach (shinwa i densetsu)
- baśnie (mukashibanashi)
- anegdoty - opisy zdarzeń i rzeczy (setsuwa)
- kroniki historyczne (shisho)
- modlitwy shintoistyczne do rytmicznej rycytacji (norito)
- pieśni towarzyszące tańcom kagura (kagurauta)

2. Kodyfikowanie ustnej tradycji literackiej - okres kodai do 1185 r.

- kronika, „opis spraw dawnych“ (kojiki) - Kojiki (712 r.), Nihongi (720 r.)
- „opisy zwyczajów i ziemi“ (fudoki) - „Kofudoki“ z VIIIw.
- „opisy topograficzne“ (chishi)
- edykty cesarskie (senmyo)
- pieśni /poematy z Kojiki i Nihongi (kikikayo)
a/ fragmentaryczne pieśni (katauta)
b/ krótkie pieśni (waka lub tanka)
c/ długie pieśni (choka lub nagauta)
d/ „pieśni z przydaną głową“ (sedoka)
e/ pieśni refleksyjne (kaeshiuta lub hanka)

3. Rodzaje literatury dworskiej - okres kodai do 1185 r.

- dawne anegdoty wzbogacone motywami chińskimi lub indyjskimi (setsuwa-monogatari)
- „opowieści do pieśni“ (uta-monogatari) jak np. „Isemonogatari“

4. Początki gatunku powieści - okres kodai do 1185 r.

- opowieści fikcyjne (denki-monogatari) jak np. „Genjimonogatari“
- opowieści historyczne (rekishimonogatari) jak „Ima kagami“(1025-70)
- krótkie opowieści ( tanpen-monogatari)
- opowieści realistyczne (shajitsu-monogatari)
- dziennki (niki lub nikki) jak np. „Murasaki Shikibu nikki”
- notatki z podróży (kiko) jak np. „Nitto guho junrei gyoki” (794-864)
- luźne szkice dotyczące osób i ciekawych spraw (zuihitsu)
- zbiory prawne (hoten) jak np. „Engishiki“ z 927r.

5. Literatura samurajska - okres chusei (1185-1603)

- opowieści wojenne (gunki-monogatari)
- „zeszyty rozrywkowe“ (otogizoshi)
- pisma buddyjskie (bussho lub hogo)
- poetyckie „pieśni wiązane“ (renga)
- recytacje ballad (kowaka) jak np. „Atsumori“

6. Formy literatury mieszczańskiej - okres kinsei (1603-1868)

- średniowieczne pieśni miłosne (roei)
- „żartobliwe renga“ (haikai / pełna nazwa haikai-no-renga)
- usamodzielnienie początkowej strofy haikai (hokku)
- „stofa wywodząca się z haikai“ (haiku)
- „teksty z wierszami haiku“ (haibun)
- różne formy poezji satyrycznej pochodne od haikai (zappai)
- wiersze o charakterze żartobliwym (senryu - rodzaj zappai)
- „swawolne strofy“ (kyoku)
- „sztuki o historycznych epokach“ (jidaimono)
- „sztuki na tematy życiowe“ (sewamono)
- „obrazki od niechcenia“ (manga) - grafik Hokusai w 1814r.
Wydawnictwa popularne (soshibon) jak:
- "zeszyty pisane alfabetem kana" (kanazoshi)
- "zeszyty o ulotnym życiu" (ukiyozoshi)
- "zeszyty różne, popularne" (kusazoshi)
- "księgi połączone" (gokan)
- "książki do czytania" (yomihon)
- "książki frywolne" (sharehon)
- "książki o namiętnościach ludzkich" (ninjobon)
- "książki humorystyczne" (kokkeibon)

7. Literatura nowoczesna /europocentryczna - okres kindai od 1868 r.

- „poezja nowego stylu“ (shintaishi) lata 1868 - 1912
- wiersze dowolnej długości (jiyushi) z ok. 1910 r.
- powieść nowoczesna (shosetsu)
a/ krótka powieść, nowela (tanpen-shosetsu)
b/ powieść średniej długości (chuhen-shosetsu)
c/ powieść długa (chihen-shosetsu)
- powieść tradycyjna (dento-shosetsu)
- powieść wprowadzająca „nową cywilizację“ (kaika-shosetsu)
- powieść faktograficzna (jitsu-roko-shosetsu)
- powieść przykładowa (hon yaku-shosetsu)
- powieść polityczna (seiji-shosetsu)
- powieść społeczna (shakai-shosetsu)
- powieść rodzinna (katei-shosetsu)
- powieść historyczna nowoczesna (rekishi-shosetsu)
- powieść detektywistyczna (tantei-shosetsu /suiri-shosetsu)
- powieść popularna (tsuzoku-shosetsu)
- sentymentalna powieść społeczna (kannen-shosetsu)
- powieść autobiogr. (watakushi-shosetsu lub shi-shosetsu) po 1920 r.
- fantastyka historyczna (taishu-bungaku) lata 1920 - 1930
- "konsolidacja języka i pisma" (genbun-itchi) lata 20-te
- literatura dziecięca (kagaku yomimono) z lat 1940 r.

8. Literatura okresu wojennego i powojennego - okres kindai

- „literatura wojenna“ (sensobungaku) - lata 1934 - 1945
- „literatura powojenna“ (sengo-bungaku) po 1945 r.
- „literatura demokratyczna“ (minshushigi-bungaku) po 1945 r.

9. Literatura popularna - okres kindai po 1945 r.

- fantastyka naukowa /science fiction (SF)
- opowieści rysunkowe (manga) lata 50-te XXw. jak "Shintakarajima"
- wydania luksusowe opowieści rysunkowych (tokoban)
- komiks praktyczny (jitsuma-manga)
- komiks naukowy (benkyo-manga)
- komiksy dla dzieci (kodomo-manga)
- komiksy dla nastolatków (shounen lub shoujo)
- komiksy dla dorosłych (seinen-manga)
- komiksy erotyczne (hentai-manga)
- komiksy dla kobiet (josei-manga)

* Zobacz także artykuły:
- „Wybrane dzieła klasycznej literatury japońskiej”
- „O japońskiej poezji Waka - od Man'yoshu do Shinchokusenshu”
pod adresem: www.japonia.org.pl

Kornel Drzewiński

Źródła:
- Wiesław Kotański „“Dziesięć tysięcy liści“ Antologia literatury japońskiej, PWN, W-wa 1961
- Mikołaj Melanowicz „Formy w literaturze japońskiej” Wyd. U.J. 2003
- Melanowicz Mikołaj „Literatura japońska” T. 1-3. - Warszawa : PWN, 1994,1996
- Wilkoszewska Krystyna "Estetyka japońska. Antologia" Universitas, Kraków 2001

http://www.kanzaki.com/jinfo/jliterature.html
http://www.nijl.ac.jp/index_e.html
http://homepages.stmartin.edu/fac_staff/dbrink/
http://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_literature
http://www.columbia.edu/~hds2/BIB95/00poplit_sato.htm
http://www.aasianst.org/absts/2005abst/Japan/j-71.htm

Zdjęcia:
http://www.artsci.wustl.edu/~copeland/kojiki.html
http://www.wul.waseda.ac.jp/collect/wa/he2-4867-e.html
http://www.haverford.edu/east/glassman/otogizoshi.html
http://www.explore.cornell.edu/scene.cfm?scene=wason%20collection&stop=W...
http://www.rekihaku.ac.jp/e_news/index72/

Fragment kroniki Kojiki z 712 r.

Fragment kroniki Nihongi z 720 r.

Fragment 50-go tomu zbioru przepisów prawnych „Engishiki” z 927 r.

Okładka romantycznej noweli (ninjobon) Tamenaga Shunsui (1790-1843) z kolekcji Wason Collection on East Asia, Cornell University Library

Share this