Sztuka suiseki w tradycji kultury Japonii

Tradycja ustawiania kamieni na rzeźbionych lub płaskich podstawach, przypominających swym kształtem istniejące pejzaże lub mityczne góry wywodzi się z Chin, skąd w VI w. przywieziono do Japonii na dwór cesarski kilka ich sztuk. Początkowo nazywano te kompozycje bonseki*, chinseki czy kaiseki. Określenie suiseki pochodzi z końca XIX wieku i w dosłownym tłumaczeniu oznacza „wodne kamienie“ (sui - woda, seki - kamień). Aranżacja naturalnie uformowanych kamieni była w sztuce suiseki odbiciem krajobrazu lub harmonii wszechświata.

Kamień według filozofii chińskiej „Jin-Jang“ symbolizował pierwiastek męski, jeden z dwóch uzupełniających się składników kosmosu - jako element twardy, suchy, szorstki ciemny, ciężki, pasywny w przeciwieństwie do jasnej, lekkiej, chłodnej, miękkiej i pełnej energii wody (pierwiastek żeński). Oprócz tego, kamienie o naturalnym kształcie były wśród innych elementów przyrody, zgodnie z przekonaniami shintoistycznymi, siedzibą bóstw „kami“. Pod wpływem filozofii buddyzmu zen zaczęto w sztuce suiseki kłaść nacisk na prostotę, subtelność i bezpretensjonalność w przeciwieństwie do dotychczasowych chińskich kanonów. W XI w. powstał w Japonii podręcznik ogrodniczy zatytułowany „Sakuteiki“, w którym opisano charakterystyczne cechy kamieni i właściwe sposoby ich układania. W późniejszym okresie, w XV wieku oprócz kultywowania sztuki miniaturowych krajobrazów suiseki, powstało większość tzw. „suchych ogrodów“ w buddyjskich klasztorach zen, wykonanych z głazów i zagrabionej płaszczyzny białego żwiru.
W XVI wieku, dzięki inspiracji mistrza herbaty Sen no Rikyu, umieszczano skromne kamienie w takonomie domku herbaty podobnie jak kompozycje ikebany. W takonomie kamienie ustawiano na drewnianym stoliczku z drewna różanego lub innego gatunku drewna a także na płaskiej desce z drewna wiśniowego czy sosny o grubości od 1,3 do 2,5 cm.

Obecnie istnieją trzy główne sposoby ekspozycji suiseki - w płaskim, wodoszczelnym pojemniku (saiban) wypełnionym piaskiem i wodą, jako seki-dai na kamiennej lub drewnianej postawie (dai) oraz w połączeniu z roślinami (bonsai) lub innymi naturalnymi materiałami.
Pojemniki saiban wykonywane są najczęściej z ceramiki lub metalu (braz) o głębokości od 1,25 do 3,75cm. Oryginalna taca kamienia o nazwie „Ulotny most snów“, należąca niegdyś do cesarza Go-Daigo, pochodząca z czasów chińskiej dynastii Ming, ma wysokość 2 cm.
Wysokość miniaturowych form suiseki oscyluje od 2 do 3 cm, natomiast duże formy mają około 30 cm.

W Japonii obowiązuje do dziś jedna główna zasada - kamienie suiseki muszą być wiernym odbiciem istniejącego krajobrazu oraz innych naturalnych kształtów i nie powinny nosić śladu ingerencji ludzkiej ręki. W Chinach te zasady nie miały zastosowania i sztucznie tworzono różne fantastyczne kształty kamieni. Do estetycznych walorów suiseki zalicza się: sugestywność, stonowaną kolorystykę, równowagę oraz wabi, sabi, shibui i yugen ** - podstawowe pojęcia estetyki japońskiej wywodzące się z filozofii buddyzmu zen, ceremonii herbaty (sado) i poezji haiku. Piękno suiseki, zarówno wewnętrzne jak i wewnętrzne, może być zauważone jedynie przez kogoś wrażliwego i wewnętrznie subtelnego, ponieważ „piękno jest w oku patrzącego“.

Współcześnie, japońscy kolekcjonerzy opisują swoje kamienie według jednego lub kilku systemów klasyfikacyjnych w następującej kolejności:
1. Ze względu na miejsce pochodzenia jak np.
- kamienie z nad rzeki Kamogawa (Kamogawa-ishi)
- kamienie z nad rzeki Setagawa (Setagawa-ishi)
- kamienie z nad rzeki Sajigawa ( Sajigawa-ishi)
- kamienie z Nachiguro (Nachiguro-ishi)
- kamienie z Sado (Sado akadama-ishi)
2. Ze względu na wzór na powierzchni
- wzór roślinny (Kigata-ishi)
- planety lub gwiazdy (Gensho-seki)
- wzór nawiązujący do pogody (Tenko-seki)
- wzór abstrakcyjny (Chusho-seki)
3. Ze względu na kolor
- kamienie czarne (Kuro-ishi), czerwone (Aka-ishi), niebieskie (Ao-ishi), fioletowe (Murasaki-ishi), żółto-złote (Ogon-seki), złoto-czerwone (Kinko-seki) i pięciokolorowe (Goshiki-ishi/Goshiki-seki)
4. Ze względu na kształt
- kamienie - pejzaże ( Sansui kei-seki /Sansui keijo-seki) góry, wodospady, rafy, jaskinie, sadzawki, etc.
- kamienie - przedmioty (Keisho-seki) postać człowieka, dom, zwierzęta, ptaki, etc.)
5. Ze względu na twardość kamienia mierzoną w 10-o stopniowej skali Mosha.

Wśród znanych historycznych japońskich kolekcjonerów kamieni można wymienić cesarza Go-Daigo (1288-1339), shoguna Ashikaga Yoshimasa (1435-1490), Sen no Rikyu (1522-1591), generała Odę Nabunaga (1534-1582), cesarza Go-Mizuno (1596-1680) i malarza - literata Rai Sanyo (1780-1832). Japońskie Stowarzyszenie Suiseki (Nippon Siuseki Association) powstało w maju 1961r. Jego pierwszym prezesem był główny mnich świątyni Meiji-jingu w Tokio. W 1962r. stowarzyszenie zorganizowało pierwszą wystawę suiseki „Nippon Suiseki Meihin Ten“ przy finansowym wsparciu Japońskiej Agencji d/s Kultury. Obecnie wystawy suiseki odbywają się prawie w każdym większym japońskim mieście. Okresowo, większe wystawy suiseki z własnych zbiorów organizowane są w Muzeum Nezu w Tokio, Muzeum Sztuki Tokugawy w Nagoi oraz w świątyni Nishi Honganji w Kioto. Wiele wystaw suiseki organizowanych jest przez kolekcjonerów na całym świecie. Stała kolekcja suiseki znajduje się także w USA, w Narodowym Arboretum Miasta Waszyngton oraz w Ogrodzie Botanicznym Huntington San Marino w Kalifornii.

* Bonseki - współcześnie nazwa ta dotyczy pejzaży tworzonych z białego piasku i szarych lub czarnych kamieni suiseki zaaranżowanych na czarnej tacy pokrytej laką, bez użycia ziemi i roślin.
** zob. artykuł: Idea "Yugen" w dramatach No Zeami Motokiyo (1363-1443) www.Japonia.org.pl

- Jak wykonać podstawę (dai) pod suiseki zob: http://www.bonsai4me.com/AdvTech/ATHowIMadeMyStand.htm

- Japońskie Stowarzyszenie Suiseki zob: http://www.suiseki-assn.gr.jp/

Kornel Drzewiński

Źródła:
- Vincent T. Covello, Yoji Yoshimura „Japońska sztuka odnajdywania piękna w kamieniu“, wyd. Universitas, Kraków 2004
- Felix G. Rivera „SUISEKI: The Japanese Art of Miniature Landscape Stones”, wyd. Stone Bridge Press 1997
- Yasunari Kawabata „Japonia, the beautiful and myself”
- Willi Benz „The Art of Suiseki” wyd. Sterling Pub. Co. Inc. 1999

http://www.bonsai-nbf.org/stone/suiseki.htm
http://www.felixrivera-suiseki.com/HidekoMetaxas.html
http://www2.nsknet.or.jp/~jinkichi/bonseki1.htm
http://www.ennycollection.it/suiseki.htm

Zdjęcia:
http://www.djsampson.com/collect.htm
http://www.art-antiques.ch/objects/259.html
http://www.cz-bonsai.cz/vystavy/plzen_2004/vystava/vystava.html
http://www.bonsai-wbff.org/nabf/newsletter7/suiseki.htm

Suiseki „Furuya-ishi” (20x7,5x10cm) pref. Wakayama, z kolekcji David J. Sampson

Widok z góry na suiseki „Kamogawa-ishi” (21x6,5x9cm) praf. Kyoto, z kolekcji David J. Sampson

Suiseki „Toyama-ishi” z kolekcji Karela Seraka prezentowanej na wystawie „Celostatni vystava - Plzen 2004” w Czechach

Suiseki „Iwagata-ishi” z kolekcji prezentowanej na wystawie „Celostatni vystava - Plzen 2004” w Czechach

Japońskie Suiseki z okresu Meiji (1868 -1912) wys. 17 cm dług. 39,5 cm

Miniaturowe Suiseki z Puerto Rico

Share this