Meble w tradycyjnym domu japońskim

Wśród najcenniejszych zabytków z okresu panowania cesarza Shomu (724 - 749 r.) zgromadzonych w skarbcu Shosoin w Nara znajduje się sekretarzyk (100x63,7x40,6 cm) z drewna keyaki, używany kolejno przez pięciu cesarzy, lakierowane kufry i szafki z drewna hinoki na szaty lub bieliznę oraz drewniany, pokryty laką stolik.*

W okresie Edo (1603- 1868 r.) większość Japończyków mieszkała w małych mieszkaniach z paroma meblami takimi jak szafa - komoda (tansu**) oraz płaskimi kuframi, które można było przesuwać i układać jedne na drugich. Początkowo, te dzieła japońskiego stolarstwa były w posiadaniu najbardziej zamożnej części społeczeństwa, lecz wkrótce wraz z rozwojem warstwy średniej, pojawiły się również w domach samurajów.

Pierwotnie trzymano w nich m.in. rynsztunek wojownika, egzotyczne, zamorskie towary a także kimona, obrazy do zawieszania (makemona) i rozwijane zwoje (kakemona). Wzornictwo artystyczne umeblowania japońskiego domu zmieniało się wraz z upływem poszczególnych okresów historycznych i społecznymi przemianami. Układane jedne na drugich skrzynie (kufry) przekształciły się w schodkowe szafy typu kaidan-tansu, które często służyły mieszkańcom do przejścia na wyższą kondygnację domu. Konstrukcja drewniana mebli nosi charakterystyczne cechy dla poszczególnych regionów i miejscowości w Japonii jak m.in. Sendai, Yonezawa, Nihonmatsu, Nagoya, Kioto, Matsumoto a także statusu i profesji właściciela. Przestrzeń mieszkalną tradycyjnego domu japońskiego cechowała niespotykana nigdzie na świecie elastyczność konstrukcji architektonicznej domu, umożliwiająca zmienne jej użytkowanie w ciągu całej doby. Lekkie, łatwe do przeniesienia meble z dużego pokoju przesuwano w inne miejsce aby stworzyć np. miejsce do spania. Na matach tatami rozkładano futony - rodzaj bawełnianych materacy, zwijanych na dzień do szafy futon-dansu lub to-dana. Kimona i bieliznę chowano w szafie na rzeczy osobiste isho-dansu. Ponieważ większość domowych czynności łącznie ze spaniem odbywała się tradycyjnie na matach tatami, produkowano niskie stoliki wysokości 30 - 35 cm o różnym przeznaczeniu. Wśród nich można wymienić:
- Zataku - niski, mały stolik,
- Fuzukue - mały stolik do kaligrafii z szufladami na przybory do pisania,
- Tsukue - biurko, stół do pisania,
- Kadai - niski stolik do ekspozycji bonsai,
- Chabudai - mały, przeważnie okrągły stolik do herbaty lub konsumpcji posiłków. Zwyczaj wspólnego spożywania posiłku przy wspólnym stole (chabudai) pojawił się w Japonii dopiero w okresie Meiji (1868- 1912) a w XX w. chabudai stał się tzw. „stołem jadalnym“.
- Kotatsu - niski stolik o drewnianej konstrukcji używany zimą. Pośrodku znajduje się grzałka a nad nią zdejmowany blat, pod który kładzie się cienką kołdrę (futon) lub koc. Do siedzenia przy stolikach używano poduszek zwanych zabuton. Zabuton to mały futon (jap. „za“- to siedzenie, „buton“ pochodzi od słowa futon).
Dom japoński posiadał pierwotnie jedną stałą ścianę, w której znajdowała się nisza takonoma o podwyższonej podłodze. W niej lub w sąsiedniej niszy umieszczano asymetryczne tzw. „naprzemienne półki” chigai-dana do artystycznej aranżacji książek, zwojów lub untensylii do ceremonii herbaty. Poniżej „naprzemiennych półek” znajdowały się często szafki z przesuwanymi drzwiczkami jibukuro, a ponad półką chigai-dana - szafki zwane tenbukuro.

Tradycyjne meble japońskie wykonywano z takich materiałów jak bambus, aromatyczne drewno japońskiego kasztana, cedru (suginoki), cyprysu (hinoki), czarnego orzecha, keyaki oraz paulowni. Ponieważ wedłu wierzeń shintoistycznych każde drzewo było siedzibą bóstwa kami, wykonane z ich drewna szafy również były ich miejscem pobytu. Meble wykonane w pełni z drewna paulowni były bardzo drogie, dlatego w jego konstrukcji często stosowano połączenia różnych rodzimych gatunków drewna o zróżnicowanej grubości. Drewno paulowni ma jasny kolor, piękny rysunek słoi i połysk oraz ciężar zbliżony do drewna balsy. Dodatkowo, pomimo że drewno paulowni pali się, uzyskuje unikalną odporność ogniową w momencie gdy jego powierzchnia zostanie lekko zwęglona przez płomienie. Dzięki tej własności drewna paulowni zachowało się do dziś wiele cennych dokumentów, zwojów i jedwabnych kimon, które były przechowywane w przeszłości w skrzyniach z tego drewna. Oprócz tego, skrzynie z drewna paulowni w okresie wilgotnego lata minimalizowały przenikanie wilgoci do wewnątrz a w czasie suchych zim, struktura ich drewna pozwalała na większą cyrkulację powietrza. Tansu z okolic Sendai miały często wyszukane wzory metalowych zawiasów, zamków i uchwytów na froncie każdej szuflady, tansu z Yonezawa cechowały proste, zaokrąglone okucia metalowe, tansu z Nihonmatsu miały krępe okucia w kształcie żurawia lub żółwia dla zapewnienia pomyślności i szczęścia. Tradycyjne meble japońskie, podobnie jak wiele innych przedmiotów użytkowych pokrywano także laką japońską urushi, odporną na działanie wody, chemikaliów i wysokiej temperatury do 300 st. C. Wykonywano je dla arystokracji a także eksportowano do Chin w okresie Kamakura (1185-1333). Wśród innych mebli produkowanych dla możnych feudałów w okresie Edo była etażerka lub półka zwana kazarai-dana. W późniejszym okresie pojawiła się szafka na książki hon-dana, wielkie szafy (nagamochi) i małe szafki (ko-dansu) a w pomieszczeniach kuchennych szafa cha-dansu na untensylia do ceremonni herbaty oraz kredens mizuya-dansu. W niektórych domach w przedsionku genkan montowano półkę - stojak na obuwie getabako.
Do dzielenia pomieszczeń na mniejsze, oprócz przesuwanych ścian (shoji), stosowano już w okresie Heian (794 - 1185) składane, drewniane parawany (byobu) z warstwą papieru washi. Dekorowane były kaligrafią lub malarstwem tuszem (sumi-e) w okresie Momoyama przez takich artystów jak Kano Eitoku czy Hasegawa Tohoku. Elementy drewniane parawanów pokrywano również laką urushi. Pod koniec XVI w. powstały tzw. namban-biobu („parawany południowych barbarzyńców”) z wizerunkami Portugalczyków, Hiszpanów z ich statkami i zwyczajami.

* zob. poz. 46, 55, 138, 139, 405, 423, 457, 752, 755, 756, 760, 761
w/g spisu inwentaryzacyjnego angielskiego wydania „Sho-so-In Tanabetsu Mokuroku” opublikowanego w 1951r i zaktualizowanego w 1955r. przez Japan Imperial Agency pod adresem:
http://reijiy.hp.infoseek.co.jp/shosoin/shosoin.html

** Tansu / dansu - pierwotne znaczenie słowa tansu to „bambusowy, ryżowy kosz” a wtórnie to skrzynia lub kufer. Może także być to komoda na bieliznę lub sekretarzyk.

Zob. także artykuły:
- „Tradycyjne japońskie wnętrze mieszkalne - gra światła i cienia“
- „ Tradycja tatami w Japonii“
- „ Elastyczność przestrzeni mieszkalnej w tradycyjnym domu mieszkalnym“ na stronie www.japonia.org.pl

Kornel Drzewiński

Źródła:
- Krystyna Wilkoszewska: „Estetyka japońska“, Universitas, Kraków2001
- Zofia Albertowa „O sztuce Japonii”, Wiedza Powszechna, W-wa 1983
- Peter Wain, ed. „Milleris Chinese and Japanese Antiques Buyeris Guide”(London: Octopus Publishing Group, 1999)
- Alexandra Black, Noboru Murata „The japanese interior”, wyd. Periplus Editions, 2000

http://www.euronet.nl/users/artnv/chapter2.html
http://www.jgc.co.jp/waza/b7_edosashi/index.htm
http://www.dailyom.com/cgi-bin/display/printerfriendly.cgi?articleid=148
http://www.oldjapaninc.com/tansu_chests.html
http://yyjk.at.infoseek.co.jp/bj_3.html
http://www.kougei.or.jp/english/wood.html
http://www.japanlinks.ch/traditional_japanese_house/english/surface.php

Zdjęcia:
http://www.aisf.or.jp/%7Ejaanus/
http://www.jgc.co.jp/waza/b7_edosashi/index.htm
http://www.japankunst.de/moebel.htm
http://www.trocadero.com/zentner/items/455225/item455225.html
http://www.p4a.com/itemsummary/28788.htm
http://www.sonic.net/~kiarts/furn.html
http://www.tansu.co.uk/intro2.htm
http://www.yurindo.co.jp/yurin/back/394_4.html
http://www.galerietansu.com/inventaire/japon/tableeci.html
http://www.tsc.u-tokai.ac.jp/ctosho/lib/tenji/29th-1.htm
http://web-japan.org/museum/byobu/byobu04/byobu041.html
http://www.jgc.co.jp/waza/b5_lacquer/lacquer01.htm
http://www.jtansu.com/cgi-bin/search1.cgi?keyword=kitchen+tansu&dealer=j...
http://www.prices4antiques.com/itemsummary/28640.htm

Zataku - mały, niski stolik z okresu Edo

Fuzukue - stolik do kaligrafii z drewna keyaki (wys. 30 x 70 x 38.7 cm) z szufladami na przybory do pisania z okresu Edo

Tsukue - stolik z 1428 r.

Stolik do herbaty z lat 1601 - 1700, inkrustowany masą perłową i pokryty laką japońską / poch. z wyspy Ryukiu

Chabudai - stolik do herbaty z drewna czarnego orzecha (wys. 35x115x55 cm)

Takonoma z asymetryczną półką chigai-dana oraz szafkami z przesuwanymi drzwiczkami jibukuro (na dole) i szafkami tenbukuro (na górze)

Szafa na kimona (168,7x45x90 cm) z drewna hinoki I keyaki z ok.1890 r.

Isho-dansu - szafa na rzeczy i ubrania osobiste (105,6x90x43,7 cm) po 1800 roku.

Komoda pokryta laką japońską z XVIII w.

Komoda z lat 1875 - 1885 pokryta laką urushi

Kazaridana - etażerka na untensylia do herbaty z okresu Edo.

Kufer pokryty laką japońską i dekoracją z masy perłowej z lat 1801- 1900

Kufer płaski z ok.1890r.

Kufer na koce z 1913r. z drewna cedru

Szafka kuchenna niska z drewna z 1912 r. (88,2x170,6x40,6 cm)

Szafa kuchenna z drewna cedru i cyprysu z ok. 1880 r. (118x82,5x45 cm)

Kaidan tansu - komódka z lat 1890 - 1912 z Kioto (69x58x62 cm)

Kaidan-tansu - szafka w kształcie schodów z poręczą z lat 1801 - 1900

Parawan (byobu) z okresu Edo

Fragment parawanu namban-byobu art. Kano Naizen / Muzeum w Kobe

Wnetrze_pokoju_urzadzonego.jpg

Miejsce do spania przygotowane w domu japońskim na fotografii z 1951 r.

Share this