Konwencje perspektywy w obrazowaniu obiektów architektury w japońskim malarstwie i grafice

Pierwsze zachowane ujęcia perspektywiczne świątyń i innych obiektow architektonicznych pojawiły się w Japonii w VIII w. w ilustrowanych zwojach jak np. „Sutra przeszłej i obecnej karmy” (kako genzai ingakyo) nieznanego artysty, przechowywana w Jobon Rendaiji w Kioto. Niektóre wczesne zwoje sutr zostały zilustrowane dopiero w XIII w. jak osiem zwojów na jedwabiu pod tytułem „Osiem aspektów z życia Buddy” ( Shaka hasso zu) nieznanego artysty (muzeum Atami w pref. Kanagawa).Najczęściej stosowanym ujęciem perspektywicznym była tzw. perspektywa „z lotu ptaka” z widokiem z góry na zabudowania i rozległy teren. Obiekty architektoniczne przedstawiano za pomocą pewnej konwencji zwanej aksonometrią*, w której ścianę frontową i tylną rysowano równolegle do linii horyzontu a pozostałe dwie skośnie pod tym samym kątem. W tej perspektywie nie występują punkty zbiegu na linii horyzontu dla krawędzi poszczególnych obiektów. W konsekwencji, przedstawiane wnętrza tych obiektów są bez dachów, gdzie umieszczano postaci bohaterów wydarzeń. Takie ujęcie perspektywiczne wnętrza zwano fukinuki-yatai.

W okresie Heian (794 - 1185) pojawił się styl świeckiego malarstwa noszący nazwę yamato-e (w tłum. japońskie malarstwo). Dotyczył on głównie ilustracji rodzimych wyda-rzeń historycznych, legend i opowieści w rozwijanych poziomo zwojach (e-makimono) i na parawanach lub przesuwanych drzwiach. Autorzy wielu ówczesnych emaki są nieznani ponieważ zwyczaj podpisywania prac datowany jest dopiero od czasów malarza Sesshu Toyo (1420-1506). Niektórzy badacze literatury i malarstwa japońskiego uważają, że zwoje ilustrujące „Genji monogatari” (Genji, czyli cesarska latorośl - Murasaki Shikibu) wywodzą się z malarstwa zainspirowanego przez damy dworu z połowy okresu Heian. Do tego typu ilustracji zaliczają także „Nezame monogatari emaki” (Opowieść o Nezame), „Murasaki Shikibu nikki emaki” (Ilustrowany dziennik Murasaki Shikibu) oraz „Makura-no- soshi emaki” (Ilustrowane zeszyty spod poduszki - Sei Shonagon). Do bardziej dynamicznych pod względem kreski i obrazowanego ruchu zalicza się „Shigi-san engi” (Ilustrowane zwoje z podnóża góry Shigi), „Heiji monogatari emaki” (Ilustrowana opowieść o okresie Heiji) oraz „Ban Dainagon ekotoba” (Ilustrowana opowieść o wielkim radcy Tomo). Wśród zachowanych do dziś emaki można wyróżnić ich dwa rodzaje - wielobarwne i wykonane jedynie czarnym tuszem w chińskim stylu kara-e a także w formie wiszących zwojów (kakemono). Konwencja aksonometryczna perspektywy przewija się nadal w okresie Kamakury (1185-1333) w zwoju z 1299 r. artysty En-i zatytułowanego „Biografia mnicha Ippena” oraz w okresie Muromachi (1338-1573) w malarstwie Kano Naizena „Parawany południowych barbarzyńcow” (namban byobu - Muzeum Miejskie w Kobe). W okresie Momoyama (1573-1603) w „Widoku Wielkiej Świątyni w Ise” malarz nie stosuje już „sztywno” w budynkach linii równoległych do linii horyzontu.
W początkowym okresie Edo (1603-1868) niektórzy artyści nadal stosują tradycyjne ujęcia aksonometryczne jak w malarstwie na składanym parawanie „Scena z ulicy w Kioto” (rakuchu-rakugai-zu byobu) nieznanego autora z ok. 1700 roku czy też parawanie Kano Eitoku z końca XVI wieku. Okamura Masanobu (1686-1764) był jednym z pierwszych twórców nowej generacji ukiyo-e zwanej uki-e, którzy ok. 1739 r. w okresie Edo eksperymentowali z nowymi ujęciami perspektywicznymi w zachodnim stylu wzorując się prawdopodobnie na grafikach chińskich bądź europejskich. Stosowali oni jeden punkt zbiegu na linii horyzontu w centrum kompozycji stwarzając wrażenie głębi. Takie ujęcie perspektywiczne w Europie nazywa się „perspektywą czołową” lub „frontalną”. Znane jest jego praca
pod tytułem „Wielki perspektywiczny widok dzielnicy teatrów w Sakai-cho i Fukiya-cho”. Do znanych grafik typu uki-e należą także prace Nishimura Shigenaga (1697-1756), Torii Kiyonaga (1752-1815), Kitao Masayoshi (1764-1824) oraz Utagawa Toyoharu (1735-1814), który studiował zachodnie malarstwo i perspektywę czy Ando Hiroshige (1797-1858).
Perspektywa z dwoma zbiegami na linii horyzontu tzw. „dwuzbieżna” zbliżona do naturalnego postrzegania przestrzeni pojawia się dopiero w pracach artystów z okresu Meiji (1868-1912) takich jak Kobayaschi Kiyochika (1847-1915) czy Tsuchiya Koitsu (1870-1949). W nishiki-e z 1870 r. Utagawa Hiroshige III (1843-1894) zastosował również perspektywę „dwuzbieżną” w widoku pierwszego banku komercyjnego w Tokio (Tokai meisho Mitsui hausu, Surugacho / w kolekcji Tsuneo Tamba).
Poszczególne konwencje perspektywy obiektów architektonicznych ukazują wizję świata jaką posiadali mieszkańcy archipelagu japońskiego oraz język plastyczny jakim posługiwali się w każdym okresie rozwoju historycznego Japonii. Pierwotne płaskie malarstwo pozbawione światłocienia, operujące symbolami intelektualnymi, przekształciło się dzięki eksperymentom artystów w nową plastyczną interpretację pojmowania przestrzeni.

* Pierwsze rysunki aksonometryczne zostały przywiezione do Europy z Chin przez podróżujących jezuitów. Zastosowano je w rysunku technicznym inżynierskim i wojskowym.

Kornel Drzewiński

Źródła:
Zofia Albertowa „Sztuka japońska w zbiorach polskich”, Wyd.Art. i Filmowe W-wa 1987
Hideo Okudara „Emaki jako forma sztuki” w: „Estetyka japońska” pod red. Krystyny Wilkoszewskiej, Universitas Kraków 2005
Bradley Smith „Japan, a history in art”, Gemini Smth, Inc., New York 1972

http://island.qqq.or.jp/hp/ajin/contents/emaki_1.html
http://en.wikipedia.org/wiki/Emaki
http://www.royalacademy.org.uk/?lid=180
http://www.iias.nl/iiasn/iiasn9/eastasia/krikke.html
http://www.artelino.com/articles/japanese-painting.asp

Zdjęcia:
http://www.asia.si.edu/collections/results.cfm?group=Japanese%20Art&star...
http://www.news.harvard.edu/gazette/2004/09.30/13-masterworks.html
http://web-japan.org/museum/byobu/byobu01/byobu01b.html
http://www.clevelandart.org/Explore/artistwork.asp?artistLetter=M&recNo=...
http://w00.middlebury.edu/ID085A/Edo/gallery3.html
http://www.ukiyoe.or.jp/ukisho/uks-04/04-E/art-15-6E.shtml
http://user.bahnhof.se/~secutor/ukiyo-e/catlan01.html
http://www.ukiyoe-gallery.com/detail-c639.htm
http://www.hanga.com/gallery.cfm?ID=7

Perspektywa w konwencji aksonometrii w wiszącym zwoju „Raj Buddy Amidy” z okresu Heian (794 - 1185) w Kasuga Kaishi

Perspektywa „z lotu ptaka” budynków rysowanych w aksonometrii w ilustrowanym zwoju „Genji monogatari emaki” z 1509 r. art. Tosa Mitsunobu (1434-1525)

Aksonometryczne ujęcie perspektywy budynków z Kioto w malowanym parawanie przez Kano Eitoku pod koniec XVI w.

Perspektywa „czołowa” z jednym punktem zbiegu na horyzoncie w drzeworycie (uki-e) Okamura Masanobu (1686-1764) „Wielki perspektywiczny widok dzielnicy teatrów w Sakai-cho i Fukiya-cho”

Perspektywa „czołowa” w drzeworycie „Wnętrze teatru kabuki (przedstawienie sztuki „Chushingura” Nishimura Shigenaga (1697-1750)

Perspektywa „czołowa” w uki-e nieznanego autora „Przedstawienie lalkarzy w rezydencji”

Perspektywa z jednym punktem zbiegu w ukiyo-e z ok. 1845 r. z serii „53 stacje Tokaido” Ando Hiroshige (1797-1858)

Perspektywa z dwoma punktami zbiegu na horyzoncie w ukiyo-e z ok.1870 r. Kobayashi Kiyochika (1847-1915)

Perspektywa „dwuzbieżna” w nishiki-e z 1935 r. „Dom herbaty” Tsuchiya Koitsu (1870-1949)

Perspektywa „dwuzbieżna” w nishiki-e z 1938 r. „Asakusa Kinryusan” Tsuchiya Koitsu (1870-1949)

Share this