Japonia | japonia.org.pl Historia, kultura, sztuka i architektura Japonii

Wszyscy słyszeliśmy o Drodze Herbaty czy Ikebany. Jednak niewiele osób wie o Kōdō – Drodze kadzideł, praktykowanej od wieków w Japonii. Jej spuścizna dotarła na Zachód w postaci kadzidełek w formie pałeczek lub stożków, tak chętnie palonych w celu przywołania określonego nastroju. Trzymając w dłoni kruchy patyczek nie wiemy, że zawarta jest w nim tradycja i wiedza wielu pokoleń mistrzów i rzemieślników. Tymczasem pisana historia japońskich kadzideł sięga roku 595.

Nastał okres wakacyjno-urlopowy, lato w pełni, żar leje się z nieba i każdy kto żyw szuka sposobu na ochłodę. Nic więc dziwnego, że nad wszelkiego rodzaju rzekami, jeziorami, a przede wszystkim nad morzem pojawiły się tłumy plażowiczów. Panie odziane w mniej lub bardziej skąpe stroje kąpielowe, panowie w kąpielówkach – jednym słowem feria barw, fasonów i rozmiarów. Jaka jest współczesna moda plażowa każdy widzi. Co więcej nie trzeba nawet jechać nad morze, wystarczy sięgnąć po pierwszy lepszy magazyn kobiecy czy zerknąć do internetu by zapoznać się z najnowszymi trendami. A czy zastanawialiście się kiedyś, co zakładali plażowicze w Japonii 100 lat temu?

Kitano Tenjin Engi emaki – Ilustrowane Legendy o Powstaniu Chramu Kitano
Kitano Tenjin Engi to biograficzna opowieść o Sugawarze no Michizane (845-903), poecie oraz wybitnym mężu stanu na dworze cesarza Uda (869-931) i cesarza Daigo (885-930). Opowieść jest kompilacją historycznych faktów oraz legend o cudach dokonanych przez Michizane, które doprowadziły do założenia w 947 r. chramu Kitano w Kioto. Ów fantastyczna biografia Michizane powstała na krótko przed 1194 r., natomiast pierwszy ilustrowany zwój (emaki) datuje się na rok 1219. Popularność legendy o boskim Michizane rozkwitła na nowo w XIV-XV wieku. Na terenie całej Japonii zaczęły powstawać liczne chramy poświęcone jego osobie, a co za tym idzie, kolejne ilustrowane zwoje. Do dziś zachowało się ponad 30 różnych emaki Kitano Tenjin Engi.

I. HISTORIA KAKEMONO

Nazwa japońska kakemono oznacza wiszącą rzecz, inna nazwa to kakejiku czyli wiszący zwój.
Kakemono jest formą sztuki i rzemiosła powstałą w Chinach około VII wieku.
W odróżnieniu od poziomo rozwijanego makimono – kakemono jest zwojem pionowym. Źródłem powstania kakemono są prawdopodobnie buddyjskie sutry przepisywane i przechowywane w oprawionych na drążkach zwojach.
Do Japonii kakemono dotarło z buddyzmem w epoce Heian a rozwinęło się w epoce Muromachi wraz z ekspansją buddyzmu Zen. Kakemono stało się w tym czasie nieodłącznym fragmentem ceremonii herbacianej.
W początkowym okresie kakemono eksponowano w głównych salach świątyń buddyjskich – butsuden. Później eksponowano je w innych salach świątyń oraz w domach zamożnych Japończyków. Wraz z rozwojem rezydencji w stylu shoin - kakemono trafiło do alkowy – tokonoma gdzie i dziś jest eksponowane w towarzystwie ikebany, bonsai lub suiseki.

Japońskie wierzenia i obrzędy religijne swoje korzenie wywodzą z zamierzchłych czasów. Pierwotna kultura japońska nie wykazuje jednak większego zainteresowania pośmiertnymi losami człowieka. W tym przypadku tendencja jest zupełnie odwrotna. W okresie Jōmon dominuje kult płodności i pochwała życia, o czym świadczą zachowane do dziś figurki dogū. Dopiero w III w. n.e. z nadejściem okresu Kofun można zauważyć znaczące zmiany. Okres ten swoją nazwę wywodzi od wielkich kurhanów (czyli grobowców) odkrytych w wielu miejscach Japonii. Grobowce i ich bogactwo stanowią dowód na to, że nie tylko narodziny, ale i śmierć zaczyna zaprzątać umysły Japończyków.

Rodzime budownictwo japońskie (minka) składa się z dwóch kategorii - budownictwa wiejskiego (nouka) oraz miejskiego (machiya), którego początek rozwoju datuje się do-piero we wczesnym okresie Heian (794 - 1185). W historii Japonii, wielki wpływ na wielką różnorodność rodzimego budownictwa w różnych regionach Japonii miały geograficzne, socjalno-ekonomiczne, kulturowe czy estetyczne uwarunkowania. Pierwotne budowle nie były projektowane przez architektów lecz były wytworem kunsztu lokalnych rzemieślników (shokunin) korzystających z wieloletnich doświadczeń na bazie miejscowych materiałów budowlanych.

Do najbardziej charakterystycznych drzew archipelagu japońskiego należy m.in.: cedr, cyprys, miłorząb japoński, jodła, sosna czerwona i czarna, nagi, dąb, drzewo kamforowe, klon, bambus oraz kwitnąca wiśnia i śliwa. Niektóre ich sylwetki można odnaleźć m.in. w zwojach z okresu Asuka (552-710), w scenach dotyczących Buddy (Ofiara Mahasattwy - relikwiarz „Tamamushi-no zushi” z połowy VII w.) czy w dekoracji instrumentu muzycznego kin z 735 r. (skarbiec Shoso-in w Nara, poz. inwent. 99). W zwojach „Sutra przeszłej i obecnej karmy” z poł. VIII wieku („Kako genzai inga kyo” - Jobon Rendai-ji, Kyoto) nieznany artysta namalował płaskie sylwetki japońskiej sosny z igliwiem zaznaczonym rozmytymi plamami oraz kwitnące młode śliwy, będące tłem dla scen z życia Buddy.

Miejsce, w którym cesarz Temmu (672 - 686) ustanowił Ise jako główny chram kultu shinto* w cesarstwie Japonii, oraz drzewa kryptomerii, które tam rosły, były święte dla Japończyków już od wieków. Wśród różnych zjawisk kultowych z tego okresu, drzewa trakto-wano jako uduchowione czy zamieszkałe przez duchy (kami). Aby sobie zjednać kami, konieczne były modły i określone rytuały. Kryptomeria jest najświętszym drzewem związanym z kultem shinto, podobnie jak wiecznie zielony krzew sakaki (Cleyera japo-nica), odgrywający znaczącą rolę w japońskiej mitologii (kult Amaterasu), literaturze, teatrze, pieśniach, poematach i podczas uroczystych rytuałów. W chramie w Ise kolumnę Shin-no-mihashira** reprezentuje konar sakaki wysokości 2,10 m wbity pionowo w ziemię. Drzewo (yorishiro) było od dawien drogą, którą bogowie zstępowali na Ziemię. Drzewa, ktore obdarzane są szczególną czcią, Japończycy przewiązują grubym sznurem konopnym a także wieszają na nim różne symbole świętego drzewa.

Zanim pojawiły się w Japonii parasole, noszono na głowach rodzaj stożkowego kapelusza o srednicy od 40 do 54 cm - zróżnicowanego (w kształcie, wielkości i kolorze) dla mężczyzn i kobiet oraz różnych warstw społecznych, a także rodzaj przeciwdeszczowej narzutki „mino” ze słomy ryżowej. Między innymi: rolnicy nosili nakrycia zwane „suge-gasa”, wojownicy „ronin-gasa”, mnisi buddyjsy używali „takuhatsu-gasa” a mężczyźni z miast zakładali na głowę „chonin-gasa”.

30 maja 2006 r., w wieku 79 lat, zmarł Shōhei Imamura – dwukrotny zdobywca Palme D'or w Cannes i jeden z najwybitniejszych reżyserów japońskich. Swą przygodę z filmem rozpoczął we wczesnych latach pięćdziesiątych wiążac się ze studiem Shochiku. Decyzję tą – jak sam wspomina – podjął po obejrzeniu Rashomona Akiry Kurosawy, choć już od najmłodszych lat zdradzał zainteresowania sztuką(1). Pierwsze szlify zdobywał natomiast u innego słynnego reżysera – Yasujiro Ozu, któremu asystował(2) na planie trzech filmów: Wczesnego lata (Bakushu, 1951), Herbaty z ryżem (Ochazuke no aji, 1952) i Opowieści tokijskiej (Tokyo monogatari, 1953). Jednakże wyciszony, „pocztówkowy” obraz Japonii, jaki prezentował Ozu w swoich filmach, nie odpowiadał młodemu i niepokornemu Imamurze. Jak sam przyznaje: „Znacznie prościej jest być posłusznym i trzymać się establishmentu, jednakże to nie jest mój sposób na życie. Ja zawsze staram się odmienić społeczeństwo za pomocą moich filmów tak bardzo, jak to tylko możliwe”(3). Znacznie lepiej współpracowało mu się więc z mniej znanym Yuzo Kawashimą, z którym w 1954 r. przeniósł się do studia Nikkatsu, gdzie – cztery lata później – zadebiutował jako reżyser.

Pierwsze zachowane ujęcia perspektywiczne świątyń i innych obiektow architektonicznych pojawiły się w Japonii w VIII w. w ilustrowanych zwojach jak np. „Sutra przeszłej i obecnej karmy” (kako genzai ingakyo) nieznanego artysty, przechowywana w Jobon Rendaiji w Kioto. Niektóre wczesne zwoje sutr zostały zilustrowane dopiero w XIII w. jak osiem zwojów na jedwabiu pod tytułem „Osiem aspektów z życia Buddy” ( Shaka hasso zu) nieznanego artysty (muzeum Atami w pref. Kanagawa).Najczęściej stosowanym ujęciem perspektywicznym była tzw. perspektywa „z lotu ptaka” z widokiem z góry na zabudowania i rozległy teren. Obiekty architektoniczne przedstawiano za pomocą pewnej konwencji zwanej aksonometrią*, w której ścianę frontową i tylną rysowano równolegle do linii horyzontu a pozostałe dwie skośnie pod tym samym kątem. W tej perspektywie nie występują punkty zbiegu na linii horyzontu dla krawędzi poszczególnych obiektów. W konsekwencji, przedstawiane wnętrza tych obiektów są bez dachów, gdzie umieszczano postaci bohaterów wydarzeń. Takie ujęcie perspektywiczne wnętrza zwano fukinuki-yatai.

Wśród najcenniejszych zabytków z okresu panowania cesarza Shomu (724 - 749 r.) zgromadzonych w skarbcu Shosoin w Nara znajduje się sekretarzyk (100x63,7x40,6 cm) z drewna keyaki, używany kolejno przez pięciu cesarzy, lakierowane kufry i szafki z drewna hinoki na szaty lub bieliznę oraz drewniany, pokryty laką stolik.*

W okresie Edo (1603- 1868 r.) większość Japończyków mieszkała w małych mieszkaniach z paroma meblami takimi jak szafa - komoda (tansu**) oraz płaskimi kuframi, które można było przesuwać i układać jedne na drugich. Początkowo, te dzieła japońskiego stolarstwa były w posiadaniu najbardziej zamożnej części społeczeństwa, lecz wkrótce wraz z rozwojem warstwy średniej, pojawiły się również w domach samurajów.

Haiga jest szczególnym rodzajem powiązania japońskiej poezji z malarstwem i kaligrafią, w okresie od poł. XVII do chwili obecnej. Najczęściej praktykowaną poezją w okresie Edo (1603 - 1868) było skomponowane z 17-u sylab haiku. Termin Haiga powstał z połączenia sylaby hai (od haiku) oraz ga (jap. obraz, malarstwo). Tradycyjny styl malarstwa Haiga jest niezwykle skrótowy w wyrazie z subtelnym podlawowaniem tuszem ważniejszych fragmentów dzieła.

Tradycja ustawiania kamieni na rzeźbionych lub płaskich podstawach, przypominających swym kształtem istniejące pejzaże lub mityczne góry wywodzi się z Chin, skąd w VI w. przywieziono do Japonii na dwór cesarski kilka ich sztuk. Początkowo nazywano te kompozycje bonseki*, chinseki czy kaiseki. Określenie suiseki pochodzi z końca XIX wieku i w dosłownym tłumaczeniu oznacza „wodne kamienie“ (sui - woda, seki - kamień). Aranżacja naturalnie uformowanych kamieni była w sztuce suiseki odbiciem krajobrazu lub harmonii wszechświata.

Najstarsze tradycje literackie t.z.w. „mówione“ w postaci legend i pieśni pochodzą z okresu kiedy Japończycy nie mieli jeszcze rozwiniętego rodzimego pisma. Zaczęto je kodyfikować dopiero w VII w. i pierwsza kronika Kojiki pochodzi z 712 roku. Obok tradycyjnego podziału na okresy historyczne, japońscy badacze literatury posługują się m.in. ogólnochronologicznym podziałem na okresy - kodai (starożytność wczesna i późniejsza 300 -1185), chusei (wczesne i późniejsze średniowiecze 1185-1603), kinsei (nowożytność 1603-1868) oraz kindai (nowoczesność wcześniejsza i późniejsza) od 1868 r. do chwili obecnej. Ewolucja słownictwa japońskiego następowała drogą zapożyczeń z chińskiej nomenklatury prawno-administracyjnej i buddyjskiej w VI wieku oraz poprzez przekształcenia własnego słownictwa.