I. HISTORIA KAKEMONO

Nazwa japońska kakemono oznacza wiszącą rzecz, inna nazwa to kakejiku czyli wiszący zwój.
Kakemono jest formą sztuki i rzemiosła powstałą w Chinach około VII wieku.
W odróżnieniu od poziomo rozwijanego makimono – kakemono jest zwojem pionowym. Źródłem powstania kakemono są prawdopodobnie buddyjskie sutry przepisywane i przechowywane w oprawionych na drążkach zwojach.
Do Japonii kakemono dotarło z buddyzmem w epoce Heian a rozwinęło się w epoce Muromachi wraz z ekspansją buddyzmu Zen. Kakemono stało się w tym czasie nieodłącznym fragmentem ceremonii herbacianej.
W początkowym okresie kakemono eksponowano w głównych salach świątyń buddyjskich – butsuden. Później eksponowano je w innych salach świątyń oraz w domach zamożnych Japończyków. Wraz z rozwojem rezydencji w stylu shoin - kakemono trafiło do alkowy – tokonoma gdzie i dziś jest eksponowane w towarzystwie ikebany, bonsai lub suiseki.

Japońskie wierzenia i obrzędy religijne swoje korzenie wywodzą z zamierzchłych czasów. Pierwotna kultura japońska nie wykazuje jednak większego zainteresowania pośmiertnymi losami człowieka. W tym przypadku tendencja jest zupełnie odwrotna. W okresie Jōmon dominuje kult płodności i pochwała życia, o czym świadczą zachowane do dziś figurki dogū. Dopiero w III w. n.e. z nadejściem okresu Kofun można zauważyć znaczące zmiany. Okres ten swoją nazwę wywodzi od wielkich kurhanów (czyli grobowców) odkrytych w wielu miejscach Japonii. Grobowce i ich bogactwo stanowią dowód na to, że nie tylko narodziny, ale i śmierć zaczyna zaprzątać umysły Japończyków.

Do najbardziej charakterystycznych drzew archipelagu japońskiego należy m.in.: cedr, cyprys, miłorząb japoński, jodła, sosna czerwona i czarna, nagi, dąb, drzewo kamforowe, klon, bambus oraz kwitnąca wiśnia i śliwa. Niektóre ich sylwetki można odnaleźć m.in. w zwojach z okresu Asuka (552-710), w scenach dotyczących Buddy (Ofiara Mahasattwy - relikwiarz „Tamamushi-no zushi” z połowy VII w.) czy w dekoracji instrumentu muzycznego kin z 735 r. (skarbiec Shoso-in w Nara, poz. inwent. 99). W zwojach „Sutra przeszłej i obecnej karmy” z poł. VIII wieku („Kako genzai inga kyo” - Jobon Rendai-ji, Kyoto) nieznany artysta namalował płaskie sylwetki japońskiej sosny z igliwiem zaznaczonym rozmytymi plamami oraz kwitnące młode śliwy, będące tłem dla scen z życia Buddy.

Zanim pojawiły się w Japonii parasole, noszono na głowach rodzaj stożkowego kapelusza o srednicy od 40 do 54 cm - zróżnicowanego (w kształcie, wielkości i kolorze) dla mężczyzn i kobiet oraz różnych warstw społecznych, a także rodzaj przeciwdeszczowej narzutki „mino” ze słomy ryżowej. Między innymi: rolnicy nosili nakrycia zwane „suge-gasa”, wojownicy „ronin-gasa”, mnisi buddyjsy używali „takuhatsu-gasa” a mężczyźni z miast zakładali na głowę „chonin-gasa”.

30 maja 2006 r., w wieku 79 lat, zmarł Shōhei Imamura – dwukrotny zdobywca Palme D'or w Cannes i jeden z najwybitniejszych reżyserów japońskich. Swą przygodę z filmem rozpoczął we wczesnych latach pięćdziesiątych wiążac się ze studiem Shochiku. Decyzję tą – jak sam wspomina – podjął po obejrzeniu Rashomona Akiry Kurosawy, choć już od najmłodszych lat zdradzał zainteresowania sztuką(1). Pierwsze szlify zdobywał natomiast u innego słynnego reżysera – Yasujiro Ozu, któremu asystował(2) na planie trzech filmów: Wczesnego lata (Bakushu, 1951), Herbaty z ryżem (Ochazuke no aji, 1952) i Opowieści tokijskiej (Tokyo monogatari, 1953). Jednakże wyciszony, „pocztówkowy” obraz Japonii, jaki prezentował Ozu w swoich filmach, nie odpowiadał młodemu i niepokornemu Imamurze. Jak sam przyznaje: „Znacznie prościej jest być posłusznym i trzymać się establishmentu, jednakże to nie jest mój sposób na życie. Ja zawsze staram się odmienić społeczeństwo za pomocą moich filmów tak bardzo, jak to tylko możliwe”(3). Znacznie lepiej współpracowało mu się więc z mniej znanym Yuzo Kawashimą, z którym w 1954 r. przeniósł się do studia Nikkatsu, gdzie – cztery lata później – zadebiutował jako reżyser.

Pierwsze zachowane ujęcia perspektywiczne świątyń i innych obiektow architektonicznych pojawiły się w Japonii w VIII w. w ilustrowanych zwojach jak np. „Sutra przeszłej i obecnej karmy” (kako genzai ingakyo) nieznanego artysty, przechowywana w Jobon Rendaiji w Kioto. Niektóre wczesne zwoje sutr zostały zilustrowane dopiero w XIII w. jak osiem zwojów na jedwabiu pod tytułem „Osiem aspektów z życia Buddy” ( Shaka hasso zu) nieznanego artysty (muzeum Atami w pref. Kanagawa).Najczęściej stosowanym ujęciem perspektywicznym była tzw. perspektywa „z lotu ptaka” z widokiem z góry na zabudowania i rozległy teren. Obiekty architektoniczne przedstawiano za pomocą pewnej konwencji zwanej aksonometrią*, w której ścianę frontową i tylną rysowano równolegle do linii horyzontu a pozostałe dwie skośnie pod tym samym kątem. W tej perspektywie nie występują punkty zbiegu na linii horyzontu dla krawędzi poszczególnych obiektów. W konsekwencji, przedstawiane wnętrza tych obiektów są bez dachów, gdzie umieszczano postaci bohaterów wydarzeń. Takie ujęcie perspektywiczne wnętrza zwano fukinuki-yatai.

Wśród najcenniejszych zabytków z okresu panowania cesarza Shomu (724 - 749 r.) zgromadzonych w skarbcu Shosoin w Nara znajduje się sekretarzyk (100x63,7x40,6 cm) z drewna keyaki, używany kolejno przez pięciu cesarzy, lakierowane kufry i szafki z drewna hinoki na szaty lub bieliznę oraz drewniany, pokryty laką stolik.*

W okresie Edo (1603- 1868 r.) większość Japończyków mieszkała w małych mieszkaniach z paroma meblami takimi jak szafa - komoda (tansu**) oraz płaskimi kuframi, które można było przesuwać i układać jedne na drugich. Początkowo, te dzieła japońskiego stolarstwa były w posiadaniu najbardziej zamożnej części społeczeństwa, lecz wkrótce wraz z rozwojem warstwy średniej, pojawiły się również w domach samurajów.

Haiga jest szczególnym rodzajem powiązania japońskiej poezji z malarstwem i kaligrafią, w okresie od poł. XVII do chwili obecnej. Najczęściej praktykowaną poezją w okresie Edo (1603 - 1868) było skomponowane z 17-u sylab haiku. Termin Haiga powstał z połączenia sylaby hai (od haiku) oraz ga (jap. obraz, malarstwo). Tradycyjny styl malarstwa Haiga jest niezwykle skrótowy w wyrazie z subtelnym podlawowaniem tuszem ważniejszych fragmentów dzieła.

Tradycja ustawiania kamieni na rzeźbionych lub płaskich podstawach, przypominających swym kształtem istniejące pejzaże lub mityczne góry wywodzi się z Chin, skąd w VI w. przywieziono do Japonii na dwór cesarski kilka ich sztuk. Początkowo nazywano te kompozycje bonseki*, chinseki czy kaiseki. Określenie suiseki pochodzi z końca XIX wieku i w dosłownym tłumaczeniu oznacza „wodne kamienie“ (sui - woda, seki - kamień). Aranżacja naturalnie uformowanych kamieni była w sztuce suiseki odbiciem krajobrazu lub harmonii wszechświata.

Najstarsze tradycje literackie t.z.w. „mówione“ w postaci legend i pieśni pochodzą z okresu kiedy Japończycy nie mieli jeszcze rozwiniętego rodzimego pisma. Zaczęto je kodyfikować dopiero w VII w. i pierwsza kronika Kojiki pochodzi z 712 roku. Obok tradycyjnego podziału na okresy historyczne, japońscy badacze literatury posługują się m.in. ogólnochronologicznym podziałem na okresy - kodai (starożytność wczesna i późniejsza 300 -1185), chusei (wczesne i późniejsze średniowiecze 1185-1603), kinsei (nowożytność 1603-1868) oraz kindai (nowoczesność wcześniejsza i późniejsza) od 1868 r. do chwili obecnej. Ewolucja słownictwa japońskiego następowała drogą zapożyczeń z chińskiej nomenklatury prawno-administracyjnej i buddyjskiej w VI wieku oraz poprzez przekształcenia własnego słownictwa.

Historia religii w Japonii jest splotem długich procesów między religią rodzimą a religiami napływowymi. Kult zmarłych przodków jest najbardziej charakterystyczną cechą japońskiego życia religijnego i wszystkie inne napływowe wyznania musiały się do niego dostosować. Rodzime Shinto wywodzące się z animistycznych wierzeń w przeszłości, oprócz swoich oddziaływań na inne religie, które pojawiły się na Wyspach Japońskich, w prawie nie zmienionej formie kultywowane jest do dziś przez część społeczeństwa japońskiego. Kiedy w Japonii w VI wieku oficjalnie pojawił się dość elastyczny buddyzm pochodzenia chińskiego, wchłonął pewne elementy z Shinto.

W historii Japonii sprzed 538 roku, kiedy docierały na Archipelag Japoński pierwsze informacje na temat buddyzmu, przypuszczalnie uważano Buddę* za jednego z chińskich bogów budzących początkowo nawet strach. Nazywano go m.in. „bóstwem - Buddą“, „bóstwem z innego kraju“ lub „bóstwem gościem“. W latach 538 - 645 kult historycznego Buddy Gautamy odgrywał już dominującą rolę w kulturze kaju Yamato ale największą magiczną moc miały relikwie Buddy (shari) sprowadzane z zagranicy lub znajdowane w ofiarnym pożywieniu. Relikwie umieszczano w pagodzie (symboliczny grób Buddy) w centrum zabudowań klasztornych. W wybudowanych świątyniach stawiano posągi Buddy, któremu oddawano cześć aby czasami odwrócić jego gniew, kiedy w 570 r. zniszczono pawilon i jego posąg (w/g „Historii powstania klasztoru Gangoji“), lecz najczęściej aby zyskać jego przychylność i łaskę dla pomyślnych zbiorów, połowów ryb, sprowadzenia deszczu czy też uniknięcia chorób. Przed posągami Buddy modlono się, składano ofiary i czyniono uroczyste śluby a równolegle oddawano cześć rodzimym bóstwom „kami“.

Gra „SUGOROKU“ (双六)

Grę „Sugoroku” przywieziono do Japonii prawdopodobnie w VI w. z Chin gdzie znana była pod nazwą „Shuang -lu”. Wczesne modele planszy do gry „Sugoroku” bazowały przypuszczalnie na wzorach chińskich. W cesarskim skarbcu Shoso-in w Nara znajduje się sugoroku-ban* z okresu Nara (710- 794), który był prawdopodobnie typowy także dla wczesnego okresu Heian (794 -1185). Późniejsze modele, które dominowały w okresie Muromachi (1338 -1573), Momoyama (1573- 1603) oraz Edo (1603 -1868), były w kształcie podwójnych, drewnianych pudeł.

SHAKUHACHI - to bambusowy flet prosty, który przybył do Japonii z Chin prawdopodobnie w VI wieku. W japońskim skarbcu Shoso-in w Nara przechowywane są trzy flety shakuhachi (zob. poz. Inwent. 43, 44 i 44) z okresu panowania cesarza Shomu (724 -749). Używano ich w tym okresie do uroczystej muzyki Gagaku w obrzędach buddyjskich oraz ceremoniach dworskich. Muzyka Gagaku opierała się na uznaniu określonej (m.in. filozoficznej) roli każdego z poszczególnych pięciu dźwięków w pentatonicznej skali. W XIII wieku wieku flet ten zyskał znaczną popularność dzięki wędrownej sekcie buddyjskiej zen Fuke założonej przez Shinchi Kakushina (1207-1298).

Japońska rzeźba ma swoje korzenie w dawnych zwyczajach shinto oraz w buddyjskiej sztuce religijnej. Najstarszymi, zachowanymi do dziś dziełami sztuki japońskiej z okresu Jomon (ok. 4500 lat p.n.e.) są gliniane posążki totemiczne zwane dogu. Z epoki przedbuddyjskiej (ok.500r.n.e.) pochodzą jedynie gliniane cylindry oraz figury (haniwa) o wysokości od 30 cm do 150cm. znalezione w dawnych kurhanach. Buddyjskie posągi Buddy, Bodhisattwów i Dewów wykonywano tradycyjnie z brązu, drewna polichromowanego, gliny polichromowanej lub laki.